Meteen naar de tekst springen

INDEX >> KLASSIEKERS >>

BALLADE VAN EEN SOLDAAT
De liefde als een weerloos babyzeehondje

 

Matthias Van Wichelen | 21/05/2013


Share/Bookmark

Terwijl de Duitsers de Sovjet-Unie aan gruzelementen schieten en iedere dag honderden soldaten van de Rode Leger afknallen, ontmoet de 19-jarige soldaat Alyosja de mooie Shura. Al duizenden jaren proberen poëten met wisselend succes om dat fragiele, niet te vatten moment te beschrijven waarop iemand beseft dat hij de ware gevonden heeft. Ballade van een Soldaat komt heel dicht in de buurt.

De Sovjet-Russische liefdesroadmovie uit 1959 kreeg verrassend een Oscarnominatie voor het beste oorspronkelijke scenario, won de BAFTA als beste film en werd juichend onthaald in Cannes. In eigen land groeide hij uit tot een gigantische kaskraker. Nu wordt Grigoriy Chukhray’s film in een adem genoemd met Als de Kraanvogels Overvliegen, die andere indrukwekkende antioorlogsfilm uit de USSR.

Piepjonge soldaat
Hoewel Jozef Stalin al een tijd dood en begraven was en het culturele klimaat enigszins verzacht leek, bleek het geen sinecure de film gemaakt te krijgen. Het is overigens in geen enkel totalitair geleid land simpel om een film te maken. Hij hoeft niet eens subversief of kritisch te zijn voor het regime. Een minimale afwijking van de centraal, door plichtbewuste ambtenaren bepaalde lijn staat garant voor een hoop vermoeiend gezeik.

In het geval van Ballade van een Soldaat konden de bloedrode communisten niet bevatten dat een oorlogsveteraan tijd, geld en energie wilde stoppen in een simpel liefdesverhaaltje terwijl er ontelbare heroïsche revolutionaire veldslagen waren die schreeuwden om een verfilming. De apocalyptische oorlogsachtergrond werd nog wel goedgekeurd. De ontluikende, mooi-naïeve liefdesgeschiedenis op de voorgrond was daarentegen wel helemaal fout. Een film over de liefde: hoe verfoeilijk bourgeois kan het worden? Na veel gekissebis kwam de film er dan toch, en nog wel helemaal zoals de regisseur hem in gedachten had.

Het hoofdpersonage is een piepjonge soldaat die het in zijn broek doet wanneer hij belaagd wordt door Duitse tanks. In een reflex - met meer geluk dan wijsheid - redt hij zich uit de uitzichtloze situatie. Tot zijn eigen verbazing krijgt voor zijn toevalstreffer een oorlogsdecoratie opgespeld. Het lintje boeit hem niet. Hij ruilt het voor een paar dagen verlof zodat hij het lekkende dak van zijn moeders huis kan repareren. Hij krijgt twee dagen voor de heenreis naar zijn geboortedorp, twee voor de reparatie en twee voor de terugreis. Nog voor zijn tocht begint, klampt een medesoldaat hem aan. Of hij een tussenstop kan maken en zijn vrouw wil vertellen dat hij het goed maakt?

Splinter in de wereldgeschiedenis
Ballade van een Soldaat is onder andere een film over gemis. Hij gaat over Alyosja die zijn moeder en de rust van het platteland mist, echtgenoten die zich afvragen of hun vrouw een minnaar heeft en vaders die hopen dat hun dochters in veiligheid zijn. Allen zoeken ze warmte, genegenheid, veiligheid, rust en zekerheid. Ze verlangen naar wat er niet is. De dwingende historische context beïnvloedt hun keuzes en beperkt zowel hun fysieke als mentale bewegingsvrijheid maar de oorlogskostuums spelen geen wezenlijke rol. Hadden ze op het veld of in de fabriek gewerkt dan waren hun verlangens niet anders geweest. Alyosha en Shura – net als alle anderen die hun pad kruisen – zitten in de oorlog, maar de oorlog zit niet in hen. Ze zijn mens, geen soldaat of slachtoffer.

Het is ook een film over het onvoorstelbare vermogen van de mens om zich aan te passen aan de meest extreme omstandigheden, over overlevingsinstinct en moed. Voor oorlogstactiek, politiek en heldendom is geen plaats. Hoop is er niet want hoe de odyssee afloopt, maakt de openingsscène duidelijk. Hun verhaal is een splinter in de wereldgeschiedenis. Zoals deze twee tieners waren er miljoenen. Ballade is gemaakt als een eerbetoon aan hun nooit vertelde verhalen.

Tijdens zijn zes dagen verlof heeft Alyosha geen moment emotionele rust. Hij moet onderhandelen voor een clandestien plaatsje op een legertrein en blijft aan één stuk door ritselen, improviseren en oplossingen zoeken voor onverwachte gebeurtenissen. Misschien was hij beter bij zijn legereenheid gebleven om te zuipen met zijn maten want niets had hem kunnen voorbereiden op deze barre ervaring. De bommen ontploffen kilometers van hem vandaan, maar de dreiging is even aanwezig. Het onbeschreven blad volgt zijn buikgevoel en rekent op zijn intuïtie. Hij houdt zich staande en wint razendsnel aan maturiteit.

De enige keer dat hij het echt niet weet, is wanneer hij oog in oog komt te staan met Shura. Ook zij is onderweg. Van hier naar daar. Net als bij hem is ieder vervoermiddel goed genoeg om vooruit te geraken. Zo belandt ze toevallig in dezelfde donkere hooiwagen als Alyosha. Van de liefde weten ze niet veel. Althans niet genoeg.

Toevallige reisgenoten
Shura blijkt net dat tikkeltje rijper dan hij. Ze is leep genoeg om hem wijs te maken dat ze op weg is naar haar verloofde. Hem op een afstandje houden is een goed idee want soldaten die lang aan het front hebben gezeten, kunnen raar reageren als ze alleen zijn met een vrouw. Samen trekken ze verder. Het klikt maar er gebeurt niets. Daarvoor zijn er net iets te veel hindernissen. Ze hebben al hun energie nodig om te overleven. Ze voelen dat ze meer zijn dan toevallige reisgenoten en ze blijven niet onaangedaan door de stijgende romantische spanning. Hoe ze er mee moeten omgaan weten ze niet.

De manier waarop ze schutterig toenadering zoeken en heel geleidelijk intimiteit toelaten – niet fysiek maar vanop een zedig afstandje – is erg aandoenlijk. De twee zijn schattig en knuffelbaar als jonge zeehondjes. Hun liefde zal hetzelfde lot ondergaan: ze wordt kansloos neergeknuppeld en afgemaakt nog voor ze kan groeien.

Of ze echt met elkaar zouden zijn getrouwd en zeven schattige kindjes hadden gekregen, blijft speculatie. De tijd die ze met elkaar doorbrengen wekt alvast de indruk van wel. Op meesterlijk subtiele wijze verweeft het scenario menselijke tragiek met een ontwapenende liefdesdroom.

Jeugdige onschuldig
Het verhaal is flinterdun – daarover hadden de dwarsliggende communisten overschot van gelijk – maar het maakt door de grandioze, rijke uitwerking een verpletterende indruk. Vladimir Ivashov en Zhanna Prokhorenko lijken geboren om Alyosha en Shura te spelen. Jeugdige onschuldig is zelden zuiverder en raker verfilmd. Het wonderbaarlijke camerawerk geeft hun vertolkingen nog meer allure. Ballade van een Soldaat is een formidabele visuele compositie. Ieder afzonderlijk shot is doordacht, eigenzinnig en expressief zonder de aandacht af te leiden van de essentie.

Het resultaat is een puur portret van twee tieners dat op bedrieglijk eenvoudige manier toont hoe een oorlog ook ingrijpt op het meest individuele, emotionele niveau. De technische perfectie is opmerkelijk en de ingetogen toon waarop Chukhray vertelt verscherpt het menselijke drama dat zich briljant ontplooit dankzij de natuurlijke vertolkingen. De makers bewijzen met deze film dat minder inderdaad meer is als het zo intelligent en gevoelig gebracht wordt als in dit pareltje.

REEKS (128) – KLASSIEKER
In deze rubriek snuffelen we elke editie langs grote, kleine en vergeten filmklassiekers.

PLANEET CINEMA

Planeet Cinema is een online filmmagazine. We bekijken films zonder grenzen: oud of nieuw, populair of obscuur.

We geven graag nieuw schrijftalent de kans om online te publiceren.

Planeet Cinema beschikt over een uitgebreid archief van meer dan 6.000 artikelen sinds 1993.

 

HOME
RECENSIES
ACHTERGRONDEN
FESTIVALS
KLASSIEKERS

Twitter Facebook

 

THEMA

THEMA - UIT DE KUNST
Vrouw in een mannenwereld


Met de hulp van een historica draaide de Franse regisseur Bruno Nuytten in 1988 een biopic over een van Frankrijks meest bekende vrouwelijke kunstenaars uit de negentiende eeuw. De gelijknamige film vertelt haar tragische levensverhaal begeleid door de dramatische muziek voor hoofdzakelijk strijkers van componist Gabriel Yared.

>>>

THEMA - UIT DE KUNST
De beeldhouwer die niet wou schilderen


Quizvraagje voor bij de barbecue: wat hebben Mozes, Johannes de Doper, Marcus Antonius, Henry VIII, Michelangelo en God de Vader zelve gemeenschappelijk? Antwoord: ze werden allemaal op film vereeuwigd door Charlton Heston.

>>>

THEMA - UIT DE KUNST
Het spanningsveld van de kunstenaar


Een kunstschilder die in de tweede helft van de negentiende eeuw in het zog van het impressionisme op de kunstscène verschijnt, is Auguste Renoir. Deze Fransman die ongeveer 6000 schilderijen maakte, is echter niet de enige kunstenaar die Gilles Bourdos met de film Renoir in de verf zet.

>>>

THEMA - UIT DE KUNST
Genialiteit ondergedompeld in miserie


Quoth the raven: ‘nevermore’. Edgar Allan Poe schreef de beroemde dichtregel in 1845, en sindsdien heeft zijn raaf de populaire cultuur niet meer verlaten. Als zelfs The Simpsons je gedicht opnemen in hun Treehouse of Horrorreeks, weet je dat je het als dichter gemaakt hebt.

>>>

THEMA - UIT DE KUNST
Pop-art tot de tiende macht


Thierry Guetta is een Fransman die in Los Angeles een tweedehands kledingzaak heeft. Via via ontmoet hij een street art-kunstenaar en hij – notoir allesfilmer – springt bij en filmt alles. Meer street art-kunstenaars laten zich filmen. Een idee voor een documentaire is geboren. Maar er is iets loos. Guetta zal niet rusten voor hij alle kunstenaars heeft gefilmd. Hij ontmoet er veel. Maar er ontbreekt er een: Banksy, die intussen wereldberoemd is geworden met zijn ironische street art.

>>>

THEMA - UIT DE KUNST
Wie is er bang van Alfred Hitchcock?


In 2012, meer dan 30 jaar na zijn dood, verschenen er plots twee films over het leven van Alfred Hitchcock. Het mag een wonder zijn dat het zolang geduurd heeft. Hitchcock was een mysterieus man en een gedroomd object voor een biopic.

>>>

UIT HET ARCHIEF

Foto: Columbia
I STILL KNOW WHAT YOU DID LAST...
Waar is Alzheimer als je 'm nodig hebt?
>>>