Meteen naar de tekst springen

INDEX >> FESTIVALS >>

IDFA 2012 (deel 1)
Verslavende bizarre verhalen

 

Bob van der Sterre | 30/11/2012


Share/Bookmark

Midnovember dansten de blauw keycords weer overal rond rondom de Munt in Amsterdam. De IDFA (International Documentary Film Festival Amsterdam) vierde zijn 25ste jubileum. Zo’n vijfhonderd films, kort en lang, van Bahrein tot Alaska, werden vertoond in zalen rondom de Munt en het nieuwe Eye-theater in Amsterdam-Noord.

IDFA 2012 (deel 3) | IDFA 2012 (deel 2) | IDFA 2012 (deel 1)

De IDFA is ronduit verslavend – het achter elkaar zien van documentaires gaat beter dan achter elkaar speelfilms kijken. De diversiteit en de echtheid. Je loopt van een film over een Finse profvoetballer naar een film over Mexicaanse moordenaars, van een film over Franse boeren naar de belevenissen van journalisten in Oost-Timor.

Je loopt in Pathé Munt tussen de bezoekers van Twilight en Skyfall naar de bovenste verdieping. In Tuschinski staan de honderden wachtenden in de lobby van het gebouw in een mensenfile. De voertaal is Engels, zelfs in de nabijgelegen falafeltent. De falafelbakker wijst op het perspasje en zegt: ‘Mensen met dat pasje praten allemaal Engels.’

Soms is de visuele vliegreis over de planeet zo verslavend dat je je zelf in een documentaire gaat wanen. In de trein naar Amsterdam heeft een groep Britse mannen het met zichzelf aan de stok. Haantjesgedrag, geschreeuw. ‘Als de trein stopt, sla ik je tot moes.’ Je hoort de regisseur al in een Q & A vertellen: ‘Ik stuurde een groepje onaangepaste Britse mannen – allemaal van die haantjes – naar plaatsen met veel mensen, treinen, bussen, pleinen. Gewoon om te kijken hoe ze zich zouden gedragen.’

In dit artikel gaan we in op vier soorten documentaires die er vertoond werden: films over media, films over misdaad, ontroerende films en luchtige films.

Hufterige bedrijven
Alsof er sprake was van een gepland drieluik over media, zo pasten Shadows Of Liberty, Alias Ruby Blade en Reportero bij elkaar, hoewel de onderwerpen compleet verschillen: de VS, Mexico en Oost-Timor.

Shadows Of Liberty beschrijft hoe hufterig grote bedrijven zich gedragen. In vijf casussen wordt bewezen hoe de belangen van grote mediabedrijven zijn verstrengeld met die van de commercie. De blinde vlek van nieuwszenders lijkt steeds groter te worden. In de zaak van de neergeschoten TW-800 werd een journaliste tegengewerkt om de waarheid te achterhalen. Was het soms een foutje van de marine? Hoe zat het met Nike in Vietnam? De NBC had een deal voor de Olympische Spelen waarvan Nike sponsor was en verhinderde het uitzenden van een kritische reportage.

De film is net als het soortgelijke The Corporation (2003) niet in de VS zelf gemaakt. De maker, Jean-Philippe Tremblay, meldt doodleuk in de Q & A dat hij nog niets heeft gehoord van Amerikaanse distributeurs. Heeft het land van de vrijheid soms last van commerciële censuur?

Trailer Shadows Of Liberty (2012)

In Alias Ruby Blade (2012) zien we min of meer het tegenovergestelde. Daarin wordt het bizarre verhaal verteld van de Australische journaliste Kirsty Sword, die aanvankelijk slechts de onderdrukking van Oost-Timorezen door het Indonesische leger filmde. Ze kan zich niet verzetten tegen een  gevoel van onrecht. Onder de alias Ruby Blade speelt ze informatie door aan de charismatische verzetsleider Xanana Gusmão, die gevangen is gezet. Hij stuurt op zijn beurt weer commando’s terug.

De twee leren elkaar kennen via brieven, geluidsopnamen, films en na Xanana’s invrijheidsstelling eindelijk ook in het echt. Dat klikt zozeer dat ze nu Kirsty Sword Gusmão heet.

De film verslaat opmerkelijk open en bloot de lange weg naar de onafhankelijkheid van Oost-Timor. Dat komt omdat Kirsty en Xanana de regisseurs honderden uren privémateriaal aan video-opnamen hebben gegeven. Aangezien zij de neiging had alles te filmen, kun je een exact beeld krijgen van hoe hun leven er destijds uitzag. Alias Ruby Blade is eigenlijk een praktijkvoorbeeld van de modernisering van geschiedschrijving. Er vallen geen mythes te verzinnen, alles is gewoon gefilmd.

Brute moorden
Was Ruby’s verhaal niet van gevaren ontsproten, het is nog veel erger voor Mexicaanse journalisten van het misdaadblad Zeta in Tijuana. De helft van de redactie is er niet meer. Vermoord door criminelen.

Alleen de stichter van het kritische blad, dat om veiligheidsredenen in de VS wordt gedrukt, Jesús Blancornelas, overleefde een aanslag. Door puur toeval. Hij werd in zijn auto van alle kanten bestookt. De crimineel die het fatale schot moest plaatsen kreeg iets in zijn oog geketst en overleed ter plekke. Een zeer zeldzaam geval van gerechtigheid.

De documentaire Reportero vertelt de geschiedenis van dit blad – dat al dertig jaar kritisch schrijft over corruptie en misdaad. Bewondering voor de risiconemende journalisten. Maar het is een documentaire als vele, vele anderen. Je begrijpt dat het gevaarlijk is om daar een eerzuchtig journalist te zijn. Dat is zo’n open deur dat je nauwelijks ergens van opkijkt in de film.

Reportero is de ideale brug naar de IDFA-documentaires over misdaad; en de beste uit dat groepje is zonder twijfel The Imposter (2012). De film laat de speelfilmvariant The Chameleon (2010) alle hoeken van de zaal zien, om een belangrijke reden: alle betrokken personen zie en hoor je echt. En dat niet alleen, de film is met veel gevoel voor stijl gemaakt, in een combinatie van reconstructie en interviews.

The Imposter, een Engelse film, draait om een boeiend misdaadkarakter, waar je wat van Frank Abagnale jr. (Catch Me If You Can) in herkent. Het zou als filmscript zo vergezocht zijn, dat zelfs Hollywood niet uit zichzelf dit verhaal zou hebben bedacht, want niemand zou het geloofwaardig hebben gevonden. Je maakt je als kijker maar zorgen om een ding: hoe kan regisseur Bart Leyton dit ooit overtreffen?

Een tas ledematen
Kill Your Darling (2012) zou misschien een leuk project zijn geweest voor Leyton, ware het niet dat Joep van Hoewijk de film al heeft gemaakt, en helemaal zo slecht niet. Ook hier een bizar en spannend verhaal dat zichzelf verkoopt – ook hier is het met smaak in beeld gebracht.

In 1990 werd in de Westersingel in Rotterdam een tas gevonden met mensenresten. Wat ontbrak waren armen, voeten en een hoofd. Geïdentificeerd werd het dus niet. Na dna-onderzoek in 2008 blijkt het Rotterdamse lichaam te behoren aan Melissa Halstead, een Amerikaans model, die al sinds een poos werd vermist.

Opmerkelijk genoeg wordt in Engeland later ook een tas met ledematen ontdekt. en dan ontdekt de politie ineens een link tussen beide gevallen: een vriendje genaamd John Sweeney. John Sweeney is bouwvakker en kunstenaar. Hij zat al in de gevangenis sinds 2001, toen hij bij een andere vriendin met een bijl een vinger had afgeslagen. Bij zijn arrestatie wordt een pak met tekeningen gevonden. In veel van die tekeningen zie je personen zonder armen, voeten en hoofd. Veel tekeningen gaan over Melissa. Hij tekent zichzelf als de duivel. Met tipp-ex heeft hij belastende teksten weggehaald. Maar tipp-ex is niet goed genoeg voor de politie.

Je verwacht een onnozel en bruut persoon maar zo vreemd komt Sweeney niet over in zijn telefoongesprekken met Van Hoewijk. Hij ontkent kalm dat hij het gedaan zou hebben. Dus wat is de waarheid? Als kijker blijf je hier ook mee worstelen. Zo is er geen dna-bewijs. Na uitvoerig onderzoek in zijn woningen wordt niets gevonden. Maar waarom dan die tekeningen bewaard? Sweeney: ‘In hindsight had ik dat inderdaad beter niet kunnen doen.’ Het lijkt er nog het meeste op alsof hij met de tekeningen zichzelf wilde ontmaskeren.

Trailer Kill Your Darling (2012)

De bizarre tekeningen, de opmerkingen van Sweeney zelf, de openheid van de politie, en de vele interviews van betrokken personen maken dat de film boeit van begin tot eind. Een bekentenis van de broer van Melissa over incest maakt het verhaal nog ingewikkelder.

De schaduw van de politie
Meer politie zien we in The Sex Police (Roy Dames, 2012). Dit is de Haagse zedenpolitie die prostituees bij naam kennen. Hun doel: de misbruikte dames eruit te filteren. Onverwacht aardige mensen. Dit oogt meer als sociaal werk dan als recherchewerk.

Regisseur Dames paste de tactiek toe om in de schaduw van de politie te blijven. Die tactiek was lonend. Eenmaal achter de politie aanhobbelend, durfde niemand er meer iets van te zeggen. Vrouwen met gefantaseerde kidnapverhalen, dubieuze Hongaarssprekende ronseldames, gegiechel backstage in de hoerenkast, een pooier met een glimmende paarse sportwagen die zegt dat hij ‘geen cent in zijn portemonnee’ heeft.

De film is wat aan de trage en conventionele kant, maar compenseert veel door het openen van een wereld die voor de niet-ingewijde zo vreemd en gesloten is. Hoogtepunt is het portret van Hans, de zachtaardige en nerveuze pooier die een tijdje een dame jonger dan achttien als employee heeft gehad. Zijn toneelspel is hilarisch. ‘O, nee, nee, dat meisje bedoel je? Jaaa, nu weet ik wel wie je bedoelt…’

De laatste misdaadfilm doet eigenlijk hetzelfde: het beschrijft de routine van een Poolse gevangene, de 28-jarige bankroverovervaller Damian, die vastzit in een geïsoleerde cel in Tarnow. In Bad Boy High Security Cell (2012) vertelt hij zijn geschiedenis – terwijl hij zijn best doet niet gek te worden.

We zien hoe hij elke dag in zijn eentje een uurtje buiten wandelt, in zijn eentje gaat eten, in zijn eentje tv kijkt, en voor de camera worstelt met de oorverdovende stilte om hem heen. De film is opmerkelijk maar na een half uur gaat zijn gezwam immens vervelen.

Trailer Bad Boy High Security Cell (2012)

Boeren met zelfmoordplannen
Voor ontroering is er keuze genoeg op de IDFA; want waar kun je meer verdrietig van worden dan van het leed van echte mensen? Drie films schieten zo vol in op de emoties dat je wel een hart van steen moet hebben om niet ook vol te schieten.

In The Sons Of The Land (2012) leren we dat het vak van boer in Frankrijk niet het makkelijkste vak is om voor te kiezen. Regisseur Edouard Bergson verloor zijn vader, een Franse boer, in 1999 aan zelfmoord. Nu volgt hij Sébastien Itard, boer in de Midi-Pyrénées-regio. Hij is overspannen, zijn vrouw is hoogzwanger, hij heeft ruzie met zijn vader – die hem maar zwak vindt, en al snel lijkt zijn situatie hopeloos.

De verhaallijnen van Bergsons vader en Itard komen dichtbij elkaar – bijna harmonieus, alsof het een bedacht script van een speelfilm betreft. Bergson probeert het overlijden van zijn vader te verwerken, Itard probeert te overleven. Het is ontroerend drama van de hoogste orde en onmogelijk om er niet in meegezogen te worden als kijker.

Van The Invisible Man (2012) leren we dat je als homoseksueel beter hier geboren kan worden dan in Palestina. Voor veel homoseksuele Palestijnen is er werkelijk geen andere weg dan emigratie. Louie, gevlucht naar Tel Aviv, wil graag weg. Abdu, mishandeld door Palestijnse veiligheidsdienst, wil weg.

Het treurigste geval is Faris, die op de vlucht is sinds zijn vader hem gezegd heeft te willen vermoorden voor zijn homoseksualiteit. Uit zijn ontmoeting met regisseur Yariv Mozer, die een beetje heen en weer pendelt tussen de drie mannen, blijkt dat hij geen andere fout heeft begaan dan een ontstellend gevoelige jongen te zijn. Op zo’n kwetsbaar persoon wordt dan een heksenjacht ingezet door nota  bene zijn eigen familie.

Ten slotte is daar Searching for Sugar Man (2012). Een ‘muzikale detective’ waarin wordt gezocht naar Rodriguez, de man die in 1971 en 1973 twee albums maakte, ruwweg een combinatie van latinsoul en Bob Dylan. Zijn albums verkochten in de VS erg matig maar in Zuid-Afrika wordt de verkoop geschat op een half miljoen. Hij heeft nooit een cent gezien van zijn verkochte albums in Zuid-Afrika; nog sterker, hij wist er niets van, en werd bouwvakker in Detroit.

Een verrukkelijk antiserum voor donkere dagen, deze feelgooddocumentaire. Rodriguez is zo bescheiden, zo innemend; onmiddellijk gun je hem alles. Maar iedereen is vreselijk aardig. De Zuid-Afrikaanse fans, zijn dochters, zelfs zijn collega’s. De film won niet verrassend de publieksprijs.

Trailer Searching For Sugar Man (2012)

Snorren en baarden
Gelukkig zijn er ook een paar buitencategorie documentaires waarin niet hard meegeleefd hoeft te worden.

Morgan Spurlock – bekend van het eten van hamburgers (Super Size Me) – is nu gefascineerd door zijn eigen snor. Dit is de aanleiding voor de vrolijke documentaire Mansome, waarin we kappers, baardprofessionals, worstelaars, metroseksuelen, vrouwen en Zach Galifianakis horen praten over mannelijke schoonheid.

Soms leuk, zoals de Amerikaanse baardmans die in Beieren de mooiste baard probeert te hebben; soms interessant, zoals de metroseksueel die ‘uit de kast’ komt. Dat is dus iemand die een schoonheidssalon bezoekt omdat hij drie haartjes in zijn wenkbrauwen wil laten verwijderen. Beide karakters zijn verrassend eerlijk.

De documentaire vermaakt maar maakt ook een fladderende indruk, vol met reacties van mensen die er eigenlijk niets mee te maken hebben, en over mannelijkheid leer je niet veel meer dan wat je al wist.

Trailer Mansome (2012)

Opmerkelijk gretig werd er gelachen bij The King (2012), een portret van de Finse voetballer Jari Litmanen, die in de jaren negentig gouden tijden bij Ajax beleefde. Niet dat de film zo grappig was. Je ziet de carrière van een voetballer; nogal plechtmatig gemaakt. Zo bijzonder is dat niet.

Maar iedereen ligt dubbel als een medewerker van Ajax in steenkolenengels iets begint uit te leggen. En als Litmanens naam net heel plechtig op het bioscoopscherm wordt gezegd, voegt iemand achterin heel zachtjes ‘ohohooo’ toe, refererend aan een yell die iedere Ajax-supporter kan dromen.

Filmdecodeerders
Een buitencategorie film, ten slotte, is Room 237. Dit is namelijk een documentaire over, tja, een speelfilm. Het is dan ook niet zomaar een speelfilm maar The Shining (1980) van Stanley Kubrick.

De film is door sommige mensen honderden keren bekeken – ze zien de film als een puzzel vol clues. Deze decodeerders – die we niet krijgen te zien, noch wiens cv er toedoen – geven nu allemaal hun visie op stukken uit de film. Ondertussen kijken we naar beeldmateriaal uit de film. Er zijn ook aanvullende beelden uit andere films.

De een ziet er verwijzingen in naar de Holocaust, de ander naar de maanlanding die Kubrick gefilmd zou hebben, een volgende naar de strijd met de indianen, en er zijn zelfs theorieën dat het hier gaat om verstoorde seksualiteit. Ja, de baas van het hotel lijkt op Kennedy. En ook waar, hoe kan dat raam daar midden in het gebouw zitten? En tja, Danny heeft inderdaad een Apollo-trui aan. En ja, de zeshoeken op de vloer veranderen inderdaad van richting in een scène. En de typemachine is een Adler (adelaar, het logo van Nasa), en die verandert van kleur.

Hier en daar zijn de filmdecodeerders erg stellig (een stapel boeken op de verkeerde plek toont een erectie; het verdwijnen van een sticker op de koelkast zegt wat over de stemming van Danny) maar er zijn veel precies passende aanwijzingen. Kubrick zal veel ideeën er intuïtief of juist bewust in hebben gestopt. Maar of hij werkelijk de film achterwaarts heeft afgespeeld en gezichten en namen opzettelijk liet samenvallen, dat waag ik te betwijfelen.

De meest steekhoudende theorie is dat de film over onze verhouding met ‘geschiedenis’ gaat. Het hotel is immers gebouwd op een begraafplaats van indianen. De gruwelijkheid van de geschiedenis blijft alsmaar doorgaan. Ga je erover nadenken, dan kunnen we er niet aan ontsnappen, bloederige geschiedenissen blijven ons achtervolgen. Het zou een passende verklaring zijn voor het plot van de film.

PLANEET CINEMA

Planeet Cinema is een online filmmagazine. We bekijken films zonder grenzen: oud of nieuw, populair of obscuur.

We geven graag nieuw schrijftalent de kans om online te publiceren.

Planeet Cinema beschikt over een uitgebreid archief van meer dan 6.000 artikelen sinds 1993.

 

HOME
RECENSIES
ACHTERGRONDEN
FESTIVALS
KLASSIEKERS

Twitter Facebook

 

THEMA

THEMA - UIT DE KUNST
Vrouw in een mannenwereld


Met de hulp van een historica draaide de Franse regisseur Bruno Nuytten in 1988 een biopic over een van Frankrijks meest bekende vrouwelijke kunstenaars uit de negentiende eeuw. De gelijknamige film vertelt haar tragische levensverhaal begeleid door de dramatische muziek voor hoofdzakelijk strijkers van componist Gabriel Yared.

>>>

THEMA - UIT DE KUNST
De beeldhouwer die niet wou schilderen


Quizvraagje voor bij de barbecue: wat hebben Mozes, Johannes de Doper, Marcus Antonius, Henry VIII, Michelangelo en God de Vader zelve gemeenschappelijk? Antwoord: ze werden allemaal op film vereeuwigd door Charlton Heston.

>>>

THEMA - UIT DE KUNST
Het spanningsveld van de kunstenaar


Een kunstschilder die in de tweede helft van de negentiende eeuw in het zog van het impressionisme op de kunstscène verschijnt, is Auguste Renoir. Deze Fransman die ongeveer 6000 schilderijen maakte, is echter niet de enige kunstenaar die Gilles Bourdos met de film Renoir in de verf zet.

>>>

THEMA - UIT DE KUNST
Genialiteit ondergedompeld in miserie


Quoth the raven: ‘nevermore’. Edgar Allan Poe schreef de beroemde dichtregel in 1845, en sindsdien heeft zijn raaf de populaire cultuur niet meer verlaten. Als zelfs The Simpsons je gedicht opnemen in hun Treehouse of Horrorreeks, weet je dat je het als dichter gemaakt hebt.

>>>

THEMA - UIT DE KUNST
Pop-art tot de tiende macht


Thierry Guetta is een Fransman die in Los Angeles een tweedehands kledingzaak heeft. Via via ontmoet hij een street art-kunstenaar en hij – notoir allesfilmer – springt bij en filmt alles. Meer street art-kunstenaars laten zich filmen. Een idee voor een documentaire is geboren. Maar er is iets loos. Guetta zal niet rusten voor hij alle kunstenaars heeft gefilmd. Hij ontmoet er veel. Maar er ontbreekt er een: Banksy, die intussen wereldberoemd is geworden met zijn ironische street art.

>>>

THEMA - UIT DE KUNST
Wie is er bang van Alfred Hitchcock?


In 2012, meer dan 30 jaar na zijn dood, verschenen er plots twee films over het leven van Alfred Hitchcock. Het mag een wonder zijn dat het zolang geduurd heeft. Hitchcock was een mysterieus man en een gedroomd object voor een biopic.

>>>

UIT HET ARCHIEF

Fox
THE AMITYVILLE HORROR
Zoals het klokje thuis tikt...
>>>