Meteen naar de tekst springen
Criterion

INDEX >> KLASSIEKERS >> THE THIRD MAN

THE THIRD MAN
Geen licht zonder schaduw

 

Michel Druart | 01/07/2007


Share/Bookmark

Vergeet Citizen Kane! De echte filmkenner vindt natuurlijk The Third Man uit 1949 de superieure film. Wat Citizen Kane acht jaar vroeger begon, maakt The Third Man af. Een beetje kort door de bocht? Vast wel, maar het is ontegensprekelijk dat beide films tot dezelfde stroming behoren, met de nodige verschillen. 
“Don't be so gloomy. After all it's not that awful. Like the fella says, in Italy for 30 years under the Borgias they had warfare, terror, murder, and bloodshed, but they produced Michelangelo, Leonardo da Vinci, and the Renaissance. In Switzerland they had brotherly love - they had 500 years of democracy and peace, and what did that produce? The cuckoo clock. So long Holly. “ - Harry Lime (Orson Welles)
The Third Man speelt zich af in het naoorlogse Wenen, dat verdeeld was in vier sectoren: een Russische, een Franse, een Britse en een Amerikaanse. Holly Martins, een Amerikaans schrijver van goedkope romans, reist naar Wenen om een job aan te nemen die zijn vriend Harry Lime hem aangeboden heeft. Hij blijkt echter net op tijd aan te komen voor de begrafenis van Harry, die kort daarvoor omgekomen is in een auto-ongeluk. Al snel komt Holly erachter dat het ongeluk wel een hoop toevalligheden met zich meebracht: de chauffeur die Harry aanreed, blijkt Harry's chauffeur te zijn, de dokter die toevallig in de buurt was en hem dood verklaarde, blijkt Harry's persoonlijke dokter te zijn, en de twee getuigen van het ongeluk blijken twee van Harry's beste vrienden te zijn. Holly ruikt onraad, en besluit op onderzoek te trekken.
 
Via Anna, Harry's vriendin die ook aanwezig was op de begrafenis, komt Holly in contact met de portier van het gebouw waar Harry woonde, die ook het ongeluk blijkt gezien te hebben. Deze vertelt aan Harry dat er geen twee maar drie getuigen waren  die Harry's lichaam van de weg hebben geholpen na het ongeval. Er was dus nog een 'derde man' betrokken. Al snel wordt de portier vermoord, en Holly blijkt voor de politie onmiddellijk verdachte nummer één te worden. Bij het hoofd van de politie, Majoor Calloway, kan hij gelukkig duidelijk maken dat hij niets met de moord te maken heeft, maar wél meer duidelijkheid wil over de omstandigheden rond Harry's dood.
 
Al snel blijkt Harry niet de goede vriend te zijn die Holly kende, maar een zwendelaar van het zuiverste soort. Harry was het hoofd van een organisatie die penicilline in grote hoeveelheden in een militair hospitaal stal, aanlengde met water om dan door te verkopen in Wenen waar een tekort aan penicilline was. Veel patiënten waren hierdoor gestorven of vreselijk verminkt geraakt, waardoor de dood van Harry helemaal niet betreurd werd. Hierop besluit Holly om Wenen teleurgesteld te verlaten en terug te keren naar Amerika.
 
Na afscheid genomen te hebben van Anna, merkt Holly dat hij gevolgd wordt op straat. Dit blijkt niemand minder dan Harry zelf te zijn. Holly gaat hem achterna, maar Harry slaagt erin om spoorloos te verdwijnen. De volgende dag ontmoet hij Harry echter opnieuw op een kermis, en in een groot rad laat Harry aan Holly zien wat voor een onscrupuleus iemand hij geworden is. Harry wil Holly nog éénmaal ontmoeten om mee te doen in zijn zwendel. Hierop schakelt Holly de politie in. Ze graven Harry's vermeende lichaam op uit zijn graf, en hier ligt de persoon in die de penicilline van het militaire hospitaal aan Harry verschafte. Door zijn eigen dood in scène te zetten kon Harry aan de arm van de wet ontsnappen en rustig zijn zwendel voortzetten.
 
Holly gaat naar zijn afspraak met Harry, die de politie nauwlettend in het oog houdt. Wanneer Harry opduikt, achtervolgt de politie hem in de riolen van Wenen. Daar schiet hij eerst een politieman neer, maar Majoor Calloway schiet Harry op zijn beurt neer. Harry kan zwaargewond nog verder lopen, maar Holly neemt het geweer van de neergeschoten politieman en vuurt opnieuw op Harry, hem dodend. Holly bezoekt uiteindelijk de ware begrafenis van Harry en probeert dan met Ana een gesprek te beginnen, maar deze loopt hem gedesillusioneerd voorbij.
 
Vanaf de eerste beelden van The Third Man valt de 'moderniteit' van deze film op. Indien deze in kleur was gemaakt, had hij evengoed vorig jaar in onze bioscoopzalen kunnen uitkomen. De shots worden nu nog steeds op dezelfde manier gemaakt en de kadrering van de frames is doorheen de jaren niet veranderd. Natuurlijk is de manier van filmen nu veel dynamischer dankzij steadycams en digitale technieken, maar de essentie is er. Opvallend modern zijn de vele close-up shots van toevallige voorbijgangers en getuigen die gebruikt worden. Deze techniek wordt nu nog vaak gebruikt bij regisseurs zoals Jean-Pierre Jeunet.
 
De grote contrasten tussen licht en donker worden hier tot in het extreme doorgetrokken. De kleurenfilm zou er in het volgende decennium aankomen, maar de filmmakers van de jaren '40 waren grootmeesters in het gebruik van de zwart/wit film. Schaduwen zijn meer dan een toevallig gebrek aan licht, ze worden gebruikt om het verhaal te vertellen. Eén scène uit The Third Man is hier een legendarisch voorbeeld van: het moment waarop Harry Lime uit de doden herrijst. Harry Lime, gespeeld door een schitterende Orson Welles, achtervolgt Holly wanneer deze uit het appartementsgebouw van Ana komt. Deze merkt hem op, maar Harry zit verscholen in een donkere portiek. Holly begint te roepen dat hij te voorschijn moet komen en door al dat lawaai opent een vrouw ergens op de eerste verdieping de gordijnen om te zien waar al dat rumoer vandaan komt. De lichtstraal vanuit dit appartement verlicht Harry's gezicht, waarop Holly én de filmkijker plotseling de doodgewaande zwendelaar zien. Legendarisch is een term die te pas en te onpas gebruikt wordt, maar die bij deze scène absoluut van toepassing is.
 
Een ander opvallend feit aan de 'mis-en-scène' is de scheve kadrering. Het lijkt wel alsof de regisseur en cameramensen zich een flink stuk in de kraag gedronken hebben tijdens het opnemen, want meer dan een derde van de shots is niet recht. Toch was dit een doordachte beslissing van de regisseur om een gevoel van onbehagen en desoriëntering op te wekken. Deze shots werden trouwens niet scheef opgenomen, maar zijn achteraf in de monteerkamer scheef 'geknipt'. Deze aparte techniek werd niet door iedereen geapprecieerd. Een vriend van de regisseur gaf hem zelfs een waterpas cadeau om bovenop zijn camera te zetten voor de volgende keer dat hij een film maakte.
 
Toch valt de film niet alleen op door deze scheve shots en door zijn gebruik van licht en schaduw, maar ook door zijn gebruik van diepte en van de stad rond de personages. Na Citizen Kane slaagden filmmakers erin om veel meer scherpte aan de beelden te geven, ook als deze zich niet op dezelfde afstand van de camera bevonden. Deze technieken werden in The Third Man maximaal toegepast. Dit valt vooral op in de kermis waar Harry Holly voor de tweede maal ziet. Zo kan je in een shot op de voorgrond Holly zien, achter hem de kermis en op de achtergrond het grote rad, allemaal even scherp in beeld gebracht. Iets wat tien jaar ervoor niet mogelijk was geweest.
 
Het door de oorlog half verwoeste Wenen speelt eveneens een belangrijke rol in de beeldcomposities. Shots gaan in één beweging over van statige gebouwen naar grote puinhopen, en de personages bewegen zich hier moeiteloos in voort. Dit valt vooral op tijdens de achtervolgingsscènes die razend spannend in beeld zijn gebracht. In de laatste achtervolgingsscène, door de riolen van Wenen, wordt dit natuurlijk het verst doorgedreven. Licht en schaduw wisselen hier voortdurend af, meestal nog gereflecteerd door het rioolwater dat onder Wenen stroomt. Toch zijn het meeste van deze scènes in studio's in Londen opgenomen, omdat Welles niet hield van de stank en het ongemak van de echte riolen.
 
De acteurs in deze film zijn allemaal niet heel erg bekend. Joseph Cotten (Holly) is het meest herkenbaar als Kane's beste vriend in de gelijknamige film, maar na The Third Man, dat algemeen gezien wordt als zijn beste acteerprestatie, heeft hij alleen nog maar in mindere producties een hoofdrol gespeeld. De allerbekendste acteur van allemaal in deze film is natuurlijk Orson Welles. In tegenstelling tot wat algemeen wordt aangenomen had Welles niets te maken met het tot staan komen van deze film. Hij was een acteur als een ander, en heeft niet meegeholpen bij het schrijven, regisseren of monteren van de film. Zijn enige 'grote' contributie is de 'koekoeksklok-speech', die niet in het oorspronkelijke script stond. Welles aanvaardde een vast salaris voor deze film, maar heeft zich dit achteraf beklaagd. The Third Man werd een groot succes, waardoor hij veel meer had gekregen indien hij een deel van de winst had aanvaard.
 
Opmerkelijk aan deze film is ook nog de sitar muziek van Caras. Heel veel stukken muziek kan je zo mee neuriën omdat de soundtrack van de film een groot commercieel succes geworden is na het uitbrengen ervan. De film won de Grand Prix van het festival van Cannes in 1949, een BAFTA award, en verschijnt nog steeds in alle lijsten van 'Beste film ooit', weliswaar altijd lager gerangschikt dan Citizen Kane. Dit komt ongetwijfeld door het minder epische verhaal, maar qua cinematografie kunnen beide films zeker aan elkaar tippen. Citizen Kane was echter een ware revolutie in het filmlandschap, terwijl The Third Man hier eerder een evolutie in was. Al kan men The Third Man ook zien als de culminatie van de zwart/wit cinematografie die niet lang daarna verdrongen zou worden door de kleurenfilm.
 


Elke maand stoffen we een filmklassieker af. Surf doorheen het archief om de vorige klassiekers te lezen.

PLANEET CINEMA

Planeet Cinema is een online filmmagazine. We bekijken films zonder grenzen: oud of nieuw, populair of obscuur.

We geven graag nieuw schrijftalent de kans om online te publiceren.

Planeet Cinema beschikt over een uitgebreid archief van meer dan 6.000 artikelen sinds 1993.

 

HOME
RECENSIES
ACHTERGRONDEN
FESTIVALS
KLASSIEKERS

Twitter Facebook

 

THEMA

THEMA - UIT DE KUNST
Vrouw in een mannenwereld


Met de hulp van een historica draaide de Franse regisseur Bruno Nuytten in 1988 een biopic over een van Frankrijks meest bekende vrouwelijke kunstenaars uit de negentiende eeuw. De gelijknamige film vertelt haar tragische levensverhaal begeleid door de dramatische muziek voor hoofdzakelijk strijkers van componist Gabriel Yared.

>>>

THEMA - UIT DE KUNST
De beeldhouwer die niet wou schilderen


Quizvraagje voor bij de barbecue: wat hebben Mozes, Johannes de Doper, Marcus Antonius, Henry VIII, Michelangelo en God de Vader zelve gemeenschappelijk? Antwoord: ze werden allemaal op film vereeuwigd door Charlton Heston.

>>>

THEMA - UIT DE KUNST
Het spanningsveld van de kunstenaar


Een kunstschilder die in de tweede helft van de negentiende eeuw in het zog van het impressionisme op de kunstscène verschijnt, is Auguste Renoir. Deze Fransman die ongeveer 6000 schilderijen maakte, is echter niet de enige kunstenaar die Gilles Bourdos met de film Renoir in de verf zet.

>>>

THEMA - UIT DE KUNST
Genialiteit ondergedompeld in miserie


Quoth the raven: ‘nevermore’. Edgar Allan Poe schreef de beroemde dichtregel in 1845, en sindsdien heeft zijn raaf de populaire cultuur niet meer verlaten. Als zelfs The Simpsons je gedicht opnemen in hun Treehouse of Horrorreeks, weet je dat je het als dichter gemaakt hebt.

>>>

THEMA - UIT DE KUNST
Pop-art tot de tiende macht


Thierry Guetta is een Fransman die in Los Angeles een tweedehands kledingzaak heeft. Via via ontmoet hij een street art-kunstenaar en hij – notoir allesfilmer – springt bij en filmt alles. Meer street art-kunstenaars laten zich filmen. Een idee voor een documentaire is geboren. Maar er is iets loos. Guetta zal niet rusten voor hij alle kunstenaars heeft gefilmd. Hij ontmoet er veel. Maar er ontbreekt er een: Banksy, die intussen wereldberoemd is geworden met zijn ironische street art.

>>>

THEMA - UIT DE KUNST
Wie is er bang van Alfred Hitchcock?


In 2012, meer dan 30 jaar na zijn dood, verschenen er plots twee films over het leven van Alfred Hitchcock. Het mag een wonder zijn dat het zolang geduurd heeft. Hitchcock was een mysterieus man en een gedroomd object voor een biopic.

>>>

UIT HET ARCHIEF

Twisted Pictures
SAW
Puzzelen voor gevorderden
>>>