Meteen naar de tekst springen
Paramount

INDEX >> KLASSIEKERS >> M - EINE STADT SUCHT EINEN MORDER

M - EINE STADT SUCHT EINEN MORDER
Lang leve Fritz!

 

Hans Dewijngaert | 24/09/2006


Share/Bookmark

Een van de allerbeste films van de vorige eeuw is meteen ook een van de meest actuele. Een kindermoordenaar houdt een stad in zijn greep. Het volk mort en neemt het recht in eigen handen. De politie bewijst zijn onkunde in een onderzoek dat zichzelf vast rijdt. De pers publiceert een brief van de moordenaar. M – Eine Stadt sucht einen Mörder van regisseur Fritz Lang is bovendien een visueel meesterwerk, een film waarvan je nauwelijks kan geloven dat hij in 1931 gedraaid werd.

Maatschappij en kunst werken vaak op mekaar in. Ze bevruchten elkaar, spelen een intrigerend spelletje tafeltennis, inspireren elkaar. In de vroege jaren dertig wierp Adolf Hitler, hoewel hij nog niet aan de macht was, zijn schaduw op de Duitse maatschappij. Regisseur Fritz Lang was in de jaren twintig opgeklommen tot een invloedrijk regisseur met films als Spinnen, Dr. Mabuse, die Nibelungen en uiteraard de SF-klassieker Metropolis. Deze laatste film maakte zoveel indruk bij de nazileiders dat Joseph Goebbels hem een baan aanbood als hoofd van de Duitse filmindustrie, een job die later door Leni Riefenstahl uitgeoefend werd. Lang moest echter niets van het extreemrechtse gedachtegoed hebben. Na Das Testament des Dr. Mabuse uit 1933, waarin de slechterikken weinig subtiel nazi's waren, moest hij Duitsland ontvluchten. Zijn vrouw, de scenariste Thea von Harbou, werd wel lid van de NSDAP en bleef in Duitsland. Lang vertrok nog dezelfde avond als zijn gesprek met Goebbels met de trein naar Parijs, maar maakte al snel de oversteek naar de Verenigde Staten. Daar zou hij voor MGM de volgende twintig jaar grote studiofilms maken, tot hij eind jaren vijftig naar Duitsland terugkeerde: zijn stugge reputatie als regisseur, zijn afkeer voor producenten en de economische terugval van Amerika bezorgden hem steeds minder werk. Die Tauzend Augen des Dr. Mabuse werd Langs laatste film. Pijnlijk genoeg werd de geniale visualist, die alleen maar voor de show zijn hele leven een monocle had gedragen, langzaam blind. Hij stierf op 2 augustus 1976 in Beverly Hills.

M – Eine Stadt sucht einen Mörder werd opgenomen in Berlijn, medio 1931. De film is geen rechtstreekse aanklacht tegen het nazisme, maar bevat onmiskenbare verwijzingen naar een maatschappij op drift, vol egoïsme, antipathie en ontevredenheid. De prent is tegelijk een politiek pamflet, een maatschappelijk tijdsdocument en een moordverhaal. Lang baseerde het verhaal namelijk op een krantenartikel dat hij had gelezen over de Duitse seriemoordenaar Peter Kürten, ook wel bekend als de Vampier van Düsseldorf. Kürten modelleerde zijn moorden naar het voorbeeld van Jack the Ripper, die in 1888 Londen in zijn greep hield. Hij groeide op in een disfunctioneel gezin waarin zijn vader, een verstokt drinker, vaak voor de ogen van zijn kinderen seks had met zijn vrouw. Kürten beweerde dat hij op 9-jarige leeftijd al twee schoolvriendjes tijdens een schoolreis had verdronken. Hij zou daarna nog acht gruwelijke moorden plegen tot hij een cruciale fout maakte: een meisje dat hij had verkracht kon ontsnappen en schreef een brief naar een vriendin. De politie kon de brief onderscheppen. Kürten werd in april 1931 ingerekend en later onthoofd.

Het scenario van M, geschreven door Langs toenmalige vrouw Thea von Harbou, neemt het leven van Kürten als uitgangspunt, maar de film is geen biografie. Een grootstad is in de greep van de kindermoordenaar Hans Beckert. Hij heeft al acht kinderen vermoord. De politie hangt overal pamfletten en schrijft een beloning van 10.000 mark uit voor iedereen die een gouden tip omtrent de moordenaar kan geven. Terwijl onschuldige kinderen nogal naïef liedjes over de moordenaar zingen, worden de ouders haast panisch van angst. De politie gaat in zijn onderzoek nauwkeurig te werk en zet al zijn manschappen in, maar het is de georganiseerde misdaad die uiteindelijk Beckert weet te snappen.

M is een film die ook vandaag nog op diverse punten een grote indruk achterlaat. Lang portretteert om te beginnen een beeld van een stad die compleet vergrendeld wordt door angst. In de openingsscène zien we hoe een idyllisch beeld – een moeder wacht op haar dochter voor het middageten – in een gruwelijk tafereel omslaat als het kind maar niet komt opdagen. Lang suggereert heel de tijd wat er gebeurt. Terwijl de klok in de huiskamer steeds verder tikt, zien we hoe een man een klein meisje aanspreekt, haar een ijsje en een ballon koopt. De moord zelf krijgen we niet te zien, maar de gevolgen zijn tastbaar aanwezig: het volk beschuldigt de politie geen poot uit te steken, terwijl de politie het volk verwijt dat ze geen bruikbare tips kunnen geven. Over de kleur van de muts van een slachtoffer bijvoorbeeld krijgt de politie meer dan vijftig verschillende aanwijzingen. Cruciaal in het onderzoek wordt de brief die de moordenaar, M dus, naar de kranten schrijft: het soort papier, het gebruikte potlood en de ondergrond moeten de speurders naar het huis van de moordenaar leiden. Absurd is de scène waarin een grafoloog de brief onder de loep neemt en tot de conclusie komt dat de lussen van de letter "l" de ziekelijke seksualiteit van een lustmoordenaar laten zien.

Als de politie niet onmiddellijk met resultaten komt, neemt het volk het recht in eigen handen: het is een verhaal van alle tijden. In M gebeurt dat ironisch genoeg door de verzamelde kruimeldieven van de stad. De veelvuldige invallen en controles van de politie maakt hen het werken immers onmogelijk, dus gaan ze maar zelf achter de slechterik aan. In een fabuleuze parallelmontage toont Fritz Lang ons hoe de politie en het geboefte exact op zelfde manier vergaderen. Aan een ronde tafel zitten de heren te kakelen en ruzie te maken, vol groteske gebaren en boute beweringen. De rook van de zware sigaren en sigaretten die ze voortdurend aansteken maakt hun gezichten nauwelijks herkenbaar. Het is tijdens dat gelijktijdige conclaaf (waarin Lang politie en misdaad met elkaar gelijkstelt, voor die tijd een gewaagde onderneming) dat twee pistes ontstaan. De politie zal alle gekkenhuizen en instellingen uit de buurt onderzoeken in de hoop informatie over M te vinden, terwijl de onderwereld alle bedelaars uit de stad als spion zal inschakelen om M te klissen.

De tweede weg blijkt de goede. De blinde (!) ballonnenverkoper herkent de moordenaar aan het wijsje dat hij de hele tijd fluit. Het is Le Halle du Roi de la Montagne uit de Peer Gynt Suite van Edvard Grieg (overigens gefloten door regisseur Lang zelf, niet door acteur Peter Lorre) die M de das omdoet. Een man weet op zijn zwarte jas de letter "M" aan te brengen – een beeld dat later iconisch voor de film zou worden en Lang ertoe bracht om de werktitel Mörder unter uns te veranderen in het veel mysterieuzere M. Er ontspint zich dan een uitvoerige en zenuwslopende achtervolgingsscène in een oud kantoorgebouw waar M uiteindelijk gepakt wordt (Het is voor het eerst dat Lang de spanning opvoert, aangezien de identiteit van de moordenaar al van in het begin van de film bekend was). De politie komt te laat. De eindscène van de film is fenomenaal. Hans Beckert wordt een soort kelder in gesleurd, waar de bevolking (Lang castte hiervoor naar verluidt échte criminelen) hem opwacht voor een groots schijnproces. Deze man is schuldig zonder verweer. Hem uitleveren aan de politie is voor de opgefokte en woedende meute geen optie. Het beest moet dood. Tot een bijna zielige schizofrene psychopaat neerstort en bij wijze van slotmonoloog uitbrult dat hij ontoerekeningsvatbaar is: "Ik kan er niet aan doen! Ik ben bezeten!" Het eindbeeld van de film is controversieel. De politie komt uiteindelijk ter plaatse en voert M af. Een vrouw schreeuwt dat iedereen zijn kinderen nu nog beter in het oog zal moeten houden. De visie van Lang is zwart, gitzwart. Opmerkelijk is dat bijvoorbeeld dat Franse versie van M een alternatief, minder deprimerend einde kent. De rechtbankscène is verdwenen en een breed glimlachend ouderpaar kijkt goedkeurend naar wat spelende kinderen in de straat. Naïef, optimistisch en niet naar de zin van Lang.

De originele slotscène laat vermoeden dat Lang hier een pleidooi houdt voor de rechtstaat. Hoe gruwelijk de misdaden ook zijn, de misdadiger heeft recht op een eerlijk proces. De dolle bende laat alle basisprincipes van menselijkheid vallen. Ze behandelen het beest zelf als beesten. Dat had Lang al eens mooi geïllustreerd in een vroegere scène waarin een onschuldige man door een groep mensen aangevallen en afgetroefd wordt omdat hij aan een meisje vertelt hoe laat het is. Vul zelf maar in of Lang hiermee kritiek wil leveren op het latere Herrenvolk.

In het uitbeelden van enerzijds de angst die de stad in een wurggreep houdt en anderzijds de eenzame moordenaar M spelen de expressionistische decors een grote rol. Vooral met Wienes Das Kabinett des Dr. Caligari uit 1920 was het expressionisme in Duitsland in zwang geraakt en die invloed is in M erg goed merkbaar. Lang speelt voortdurend met schaduwen en lijnen. Hij buigt in een dwingende clair-obscur fotografie de realistische decors haarfijn om tot expressieve medespelers. De cameravoering is voor die tijd fabuleus. De meeste regisseurs maakten in de jaren twintig en dertig films die meer op toneelstukken leken: statisch, met een beperkt aantal locaties, een beetje zoals vandaag de dag nog steeds in soaps het geval is. Fritz Lang beweegt de camera echter zwierig als een vogel doorheen het decor. In de openingsscène zien we bijvoorbeeld hoe een stelletje kinderen op straat een spelletje speelt. De camera beweegt daarna naar het appartementsblok op de achtergrond, waar op het terras een vrouw verschijnt die de kinderen zegt dat ze ermee moeten ophouden. In deze tijden lijkt het een oersimpel shot, maar je vraagt je af hoe Lang dat in die tijd klaargespeeld heeft. Lang maakt in zijn mise-en-scène veelvuldig gebruik van het vogel- of kikkerperspectief en gaat duidelijk vaak op zoek naar ingenieuze camerastandpunten. Nogmaals: voor een film uit de jaren dertig oogt M briljant.

M was de eerste geluidsfilm van Fritz Lang; zijn vorige films behoorden nog tot het stomme filmtijdperk. Een boel filmregisseurs wisten niet goed hoe ze met deze nieuwe techniek moesten omgaan. Lang heeft duidelijk goed nagedacht over de functie van muziek en geluid in zijn film. Hij besloot bijvoorbeeld om af te zien van een traditionele soundtrack die de aandacht van de gebeurtenissen zou afleiden. Op die manier krijgen de vele stiltes in de film een beladen betekenis. Af en toe hoor je gedurende minutenlang geen geluid – buiten misschien het gefluit van M. Op andere momenten word je door een warwinkel van geluiden overstelpt. Langs pogingen draaien niet altijd even goed uit, maar het bewijst wel dat de man overdacht met klank overweg ging. Hij verteerde de overgang van stomme naar geluidsfilm zonder problemen. Wat dat betreft wordt Lang wel eens vergeleken met Alfred Hitchcock.  

Dat kan niet zonder meer gezegd worden van de acteurs. Zij declameren met veel pathos en luide theaterstem hun teksten. De bijeenkomsten van de politie en de onderwereld lijken vaak op luide scheldtirades. De acteurs overdrijven hun gebaren tot in het groteske, zoals dat in de stomme films de gewoonte was. Otto Wernicke speelde Kriminalkomissar Lohmann, een rol die hij in das Testament des Dr. Mabuse zou hernemen. Alle aandacht ging echter naar de in Hongarije geboren acteur Peter Lorre, toen 26 pas, die met zijn incarnatie van M de Anthony Hopkins van zijn tijd was. Zijn bolle, uitpuilende ogen, eeuwige babyface en klein, gedrongen postuur blijven lange tijd nazinderen. Lorre moest enkele jaren na zijn rol als M Duitsland ontvluchten. Hij ging naar Parijs, daarna naar Londen, maar in Hollywood wachtte hem een grote carrière. Hij speelde onder meer in The Man Who Knew Too Much, Crime and Punishment, The Maltese Falcon, Casablanca en 20000 Leagues Under the Sea. Pijnlijk genoeg gebruikten de nazi's zijn foto uit M voor de antisemitische propagandafilm The Eternal Jew, waarin de joden met rioolratten vergeleken worden. Veel leuker is volgende anekdote over Lorre. Toen hij in het gezelschap van Vincent Price naar de begrafenis van Bela Lugosi ging, zag hij dat de Dracula-acteur in zijn beroemde cape begraven werd. Hij vroeg aan zijn vriend of het niet nodig was om een staak door Lugosi's hart te hameren, alleen maar om zeker te zijn.

Als je leest over Fritz Lang, lees je vaak dat hij een moeilijk regisseur was, een tiran en dictator, iemand met wie samenwerken bijna onmogelijk was. Hij gooide acteur Peter Lorre tientallen keren van de trap tot hij vond dat de eindscène goed op pelicule stond. Hij lag voortdurend in conflict met producenten. Lang was wellicht niet de meest geschikte persoon om mee te werken of leven, maar met M – Eine Stadt sucht einen Mörder maakte hij een van de oerklassiekers van de filmgeschiedenis, een narratief belangrijk werk, een visuele parel.


Paramount Paramount Paramount Paramount Paramount Paramount Paramount Paramount


Elke maand stoffen we een filmklassieker af. Surf doorheen het archief om de vorige klassiekers te lezen.

PLANEET CINEMA

Planeet Cinema is een online filmmagazine. We bekijken films zonder grenzen: oud of nieuw, populair of obscuur.

We geven graag nieuw schrijftalent de kans om online te publiceren.

Planeet Cinema beschikt over een uitgebreid archief van meer dan 6.000 artikelen sinds 1993.

 

HOME
RECENSIES
ACHTERGRONDEN
FESTIVALS
KLASSIEKERS

Twitter Facebook

 

THEMA

THEMA - UIT DE KUNST
Vrouw in een mannenwereld


Met de hulp van een historica draaide de Franse regisseur Bruno Nuytten in 1988 een biopic over een van Frankrijks meest bekende vrouwelijke kunstenaars uit de negentiende eeuw. De gelijknamige film vertelt haar tragische levensverhaal begeleid door de dramatische muziek voor hoofdzakelijk strijkers van componist Gabriel Yared.

>>>

THEMA - UIT DE KUNST
De beeldhouwer die niet wou schilderen


Quizvraagje voor bij de barbecue: wat hebben Mozes, Johannes de Doper, Marcus Antonius, Henry VIII, Michelangelo en God de Vader zelve gemeenschappelijk? Antwoord: ze werden allemaal op film vereeuwigd door Charlton Heston.

>>>

THEMA - UIT DE KUNST
Het spanningsveld van de kunstenaar


Een kunstschilder die in de tweede helft van de negentiende eeuw in het zog van het impressionisme op de kunstscène verschijnt, is Auguste Renoir. Deze Fransman die ongeveer 6000 schilderijen maakte, is echter niet de enige kunstenaar die Gilles Bourdos met de film Renoir in de verf zet.

>>>

THEMA - UIT DE KUNST
Genialiteit ondergedompeld in miserie


Quoth the raven: ‘nevermore’. Edgar Allan Poe schreef de beroemde dichtregel in 1845, en sindsdien heeft zijn raaf de populaire cultuur niet meer verlaten. Als zelfs The Simpsons je gedicht opnemen in hun Treehouse of Horrorreeks, weet je dat je het als dichter gemaakt hebt.

>>>

THEMA - UIT DE KUNST
Pop-art tot de tiende macht


Thierry Guetta is een Fransman die in Los Angeles een tweedehands kledingzaak heeft. Via via ontmoet hij een street art-kunstenaar en hij – notoir allesfilmer – springt bij en filmt alles. Meer street art-kunstenaars laten zich filmen. Een idee voor een documentaire is geboren. Maar er is iets loos. Guetta zal niet rusten voor hij alle kunstenaars heeft gefilmd. Hij ontmoet er veel. Maar er ontbreekt er een: Banksy, die intussen wereldberoemd is geworden met zijn ironische street art.

>>>

THEMA - UIT DE KUNST
Wie is er bang van Alfred Hitchcock?


In 2012, meer dan 30 jaar na zijn dood, verschenen er plots twee films over het leven van Alfred Hitchcock. Het mag een wonder zijn dat het zolang geduurd heeft. Hitchcock was een mysterieus man en een gedroomd object voor een biopic.

>>>

UIT HET ARCHIEF

Paradiso
MARIA FULL OF GRACE
Wie snuift is medeplichtig
>>>