Meteen naar de tekst springen
United Artists

INDEX >> KLASSIEKERS >> MODERN TIMES

MODERN TIMES
Onzekere tijden

 

Jesse Heijnis | 25/12/2005


Share/Bookmark

Moderne tijden zijn onzekere tijden. Eén keer knipperen met je ogen en je ligt achter op de rest van de wereld. De niet te stoppen stroom aan nieuwe technieken en de heilig verklaring van de dollars en euro’s zorgen ervoor dat je een rustig leventje als normaal mens wel kan vergeten; je computer is al oud voordat je hem voor de eerste keer hebt weten op te starten, goedkope robots nemen het werk in de fabriek met alle gemak van je over en als de economie even in een dipje zit ben je als vakkenvuller van 19 jaar al snel te oud. Dankzij Modern Times van Charles Chaplin weten we dat het zo’n 70 jaar geleden niet anders was.

De man waar het in Modern Times allemaal om draait, Charlie Chaplin - de goedlachse zwerver met bolhoed en wandelstok, toont ons de gehaastheid, verwarring en onzekerheid die het kapitalisme soms met zich mee kan brengen. Hij kent geen moment van rust; is het niet de lopende band of de allesziende directeur, dan is het wel zijn knorrende maag die om zijn aandacht schreeuwt. Met alle moeite houdt hij zich staande in de Amerikaans maatschappij van begin 20e eeuw die na de Eerste Wereldoorlog, opnieuw een hectische periode doormaakt.  

Eerst lijkt er nog geen vuiltje aan de lucht voor de Amerikanen. Vanaf de jaren 20 worden er talloze revolutionaire uitvindingen gedaan die het leven van de hardwerkende man, de zorgzame huisvrouw en de brave kinderen, gemakkelijker maken. Voor een snelle en goedkope productie worden er enorme fabrieken uit de grond gestampt en al snel rollen hypermoderne stofzuigers, koelkasten en radio’s in grote getale van de lopende band. Mensen die niet genoeg verdienen om flink te kunnen consumeren sluiten moeiteloos diverse leningen af. De mensen die wél al een aardige som geld op de bankrekening hebben staan zien hun aandelen de pan uit rijzen en kunnen zo zelf ook een extra autootje of bootje aanschaffen. Dit gaat een tijd lang goed totdat na tien jaar de meeste mensen drukker bezig zijn met het afbetalen van hun leningen dan met het kopen van de nieuwste huishoudelijke artikelen. Verkoopcijfers dalen dramatisch, fabrieken moeten sluiten, banen gaan verloren en aandeelkoersen kelderden. Wat volgt zijn de jaren van ‘The Great Depression’.

Zoals gezegd heeft zwerver Charlie Chaplin het, samen met velen anderen, erg moeilijk in deze jaren van verandering. In de fabriek waar hij werkt is hij niets anders dan een noodzakelijk kwaad in het productieproces. De grote baas laat zichzelf alleen zien via grote tv-schermen, als hij vindt dat het allemaal veel sneller en beter moet. Al schroevend aan de steeds sneller draaiende lopende band gaat Charlie door het lint, de eentonigheid van het werk is hersencelvernietigend, met als gevolg dat hij wordt opgenomen in een gekkenhuis. Eenmaal terug in de vrije wereld begint de ellende pas goed. Hij wordt ten onrechte aangezien voor een communistisch leider (net als in het echte leven) en belandt in de cel. Daar snuift hij per ongeluk een lijntje coke en voorkomt zo met zijn nieuw verkregen krachten een opstand onder zijn collega-gevangenen. Als dank krijgt hij een luxe cel en mag hij eerder naar huis.

Probleem alleen is dat het nou net een huis is wat de arme zwerver mist, door de slecht lopende economie is de fabriek gesloten en hij heeft moeite om een nieuwe, passende baan te vinden. Eigenlijk zou hij niets liever willen dan teruggaan naar de gevangenis, de enige plek die voor hem nog iets wegheeft van een klein paradijsje op aarde. Maar dan ontmoet hij een bloedmooi weesje (gespeeld door Paulette Goddard) dat ook opzoek is naar een plek waar ze zich thuis kan voelen. Samen besluiten ze het lot in eigen handen te nemen en ze gaan op zoek naar werk en een dak boven hun hoofd. Helaas voor de twee zwervertjes lopen ze constant achter de feiten aan, wat ze ook proberen, de kleine succesjes die ze boeken zijn maar van korte duur. 

Dat klinkt allemaal nogal neerslachtig, maar Chaplin zou Chaplin niet zijn als hij er een positieve twist aan zou geven. Daar waar de leiders van de ‘modern times’ met hun liefde voor macht en geld een ijskoude zakelijkheid uitstralen, zijn de twee hoofdpersonages nog echte mensen. In het huis van hun dromen groeit er via het raam een fruitboom de woonkamer binnen, en elk moment kan de huiskoe worden geroepen om een kommetje verse melk af te tappen. Dat dat droomhuis niet zo één, twee, drie voorhanden is maakt ze niks uit, zelfs met een derderangs houten hutje op de hei weten ze er nog een feest van te maken.

Dat de film zo’n positieve uitstraling heeft, heeft natuurlijk ook alles te maken met de vele momenten waarop we Chaplin zien als de aandoenlijke clown van elastiek, die alle problemen weet weg te wuiven met één enkele glimlach. Deze momenten doen zich vooral voor als Charlie weer eens een nieuw baantje heeft gevonden. We zien hem sierlijk dansen op rolschaatsen hoog in het door hem bewaakte warenhuis; geblinddoekt maakt hij het ene perfect aangesneden bochtje na het andere, niet wetend dat hij nog geen centimeter verwijdert is van een duikeling in het trappenhuis. Ook zijn werk als ober levert een prachtige dans op, een dans van een door Charlie gedragen schaal eten. Hoog boven de volgepropte dansvloer deinst een gebraden eend op en neer. Maar wat Charlie ook probeert en hoe hoog hij de schaal ook houdt, de overkant, waar een ongeduldige klant zit te wachten, haalt hij pas als iedereen weer gaat zitten. Eenmaal bij de inmiddels boos geworden klant aangekomen, staat de schaal nog geen tien seconden op tafel of de eend moet door Charlie als volleerd rugbyspeler uit de handen van een stel bezopen klanten gehouden worden.        

Welke baan Charlie ook te pakken krijgt en hoe snel hij hem ook weer verliest, de zwerver weet zich, samen met het weesje, steeds maar weer aan te passen aan de grillen van de maatschappij. Geen moment wordt er gezeurd en geen moment denkt hij aan opgeven. Van flippende fabrieksarbeider, naar voorbeeldige gevangene, van rolschaatsende nachtwaker, naar chaotisch ober; elke baan begint en eindigt hij vol goede bedoelingen. Helaas voor hem leeft hij in een tijd die daar niet zoveel waarde aan hecht. Er moet geld verdiend worden, voor menselijkheid is geen plaats.

Dit thema van de mens die zich moet blijven aanpassen aan veranderlijkheid van de moderne tijden is universeel en tijdloos. Een garantie voor een evenzo universele en tijdloze film is dat zeker niet. Dat Charles Chaplin met Modern Times er toch in is geslaagd een klassieker te maken verdient dan ook alle lof. Terwijl de maatschappijkritische noot vooral impliciet doorklinkt in de veelzeggende details, treedt Charles Chaplin als de acrobatische zwerver op de voorgrond, wat zorgt voor een even vermakelijke als veelzeggende film, die nog net zo actueel is als 70 jaar geleden.

United Artists United Artists United Artists United Artists United Artists United Artists


Elke maand stoffen we een filmklassieker af. Surf doorheen het archief om de vorige klassiekers te lezen.

PLANEET CINEMA

Planeet Cinema is een online filmmagazine. We bekijken films zonder grenzen: oud of nieuw, populair of obscuur.

We geven graag nieuw schrijftalent de kans om online te publiceren.

Planeet Cinema beschikt over een uitgebreid archief van meer dan 6.000 artikelen sinds 1993.

 

HOME
RECENSIES
ACHTERGRONDEN
FESTIVALS
KLASSIEKERS

Twitter Facebook

 

THEMA

THEMA - UIT DE KUNST
Vrouw in een mannenwereld


Met de hulp van een historica draaide de Franse regisseur Bruno Nuytten in 1988 een biopic over een van Frankrijks meest bekende vrouwelijke kunstenaars uit de negentiende eeuw. De gelijknamige film vertelt haar tragische levensverhaal begeleid door de dramatische muziek voor hoofdzakelijk strijkers van componist Gabriel Yared.

>>>

THEMA - UIT DE KUNST
De beeldhouwer die niet wou schilderen


Quizvraagje voor bij de barbecue: wat hebben Mozes, Johannes de Doper, Marcus Antonius, Henry VIII, Michelangelo en God de Vader zelve gemeenschappelijk? Antwoord: ze werden allemaal op film vereeuwigd door Charlton Heston.

>>>

THEMA - UIT DE KUNST
Het spanningsveld van de kunstenaar


Een kunstschilder die in de tweede helft van de negentiende eeuw in het zog van het impressionisme op de kunstscène verschijnt, is Auguste Renoir. Deze Fransman die ongeveer 6000 schilderijen maakte, is echter niet de enige kunstenaar die Gilles Bourdos met de film Renoir in de verf zet.

>>>

THEMA - UIT DE KUNST
Genialiteit ondergedompeld in miserie


Quoth the raven: ‘nevermore’. Edgar Allan Poe schreef de beroemde dichtregel in 1845, en sindsdien heeft zijn raaf de populaire cultuur niet meer verlaten. Als zelfs The Simpsons je gedicht opnemen in hun Treehouse of Horrorreeks, weet je dat je het als dichter gemaakt hebt.

>>>

THEMA - UIT DE KUNST
Pop-art tot de tiende macht


Thierry Guetta is een Fransman die in Los Angeles een tweedehands kledingzaak heeft. Via via ontmoet hij een street art-kunstenaar en hij – notoir allesfilmer – springt bij en filmt alles. Meer street art-kunstenaars laten zich filmen. Een idee voor een documentaire is geboren. Maar er is iets loos. Guetta zal niet rusten voor hij alle kunstenaars heeft gefilmd. Hij ontmoet er veel. Maar er ontbreekt er een: Banksy, die intussen wereldberoemd is geworden met zijn ironische street art.

>>>

THEMA - UIT DE KUNST
Wie is er bang van Alfred Hitchcock?


In 2012, meer dan 30 jaar na zijn dood, verschenen er plots twee films over het leven van Alfred Hitchcock. Het mag een wonder zijn dat het zolang geduurd heeft. Hitchcock was een mysterieus man en een gedroomd object voor een biopic.

>>>

UIT HET ARCHIEF

Universal
THE INCREDIBLE HULK
The Lonely Man
>>>