Meteen naar de tekst springen
Argos Films

INDEX >> KLASSIEKERS >> DIE BLECHTROMMEL

DIE BLECHTROMMEL
Onaangenaam aangrijpend

 

Matthias Van Wichelen | 31/07/2005


Share/Bookmark

De laatste vijf jaar bloost de Duitse cinema weer als een gezonde boerendochter. De jonge, creatieve regisseurs van Die Neue Deutsche Welle jagen elkaar op in een streven naar moderne, gedurfde karaktervolle films. Tot voor een paar jaar konden enkel getrainde germanofielen meer dan twee Duitse filmtitels noemen zonder te hakkelen. De enige Duitse acteurs met enige bekendheid in onze contreien waren de sterren van de Krimi’s: Horst Tappert! Rolf Schimpf! Bij gebrek aan andere sterren werd zelfs Derricks bleke assistent Fritz Wepper een held. Wie? Juist, ja.

De comateuze toestand waarin de Duitse film- en televisiewereld belandde van het midden van de jaren ‘80 tot het eind van de jaren ‘90, is des te verbazender als je ziet hoeveel grote films ze vóór en na die magere jaren op de wereld loslieten. Wim Wenders droeg in de magere jaren in zijn eentje het gewicht van de Duitse cinema op zijn schouders, maar Duitsland is wel degelijk een land met een grootse filmtraditie. Werner Herzog, Rainer Werner Fassbinder, Uli Edel en Volker Schlöndorff domineerden de Europese filmscène met hun krachtige, actuele films. Maar de ene ging dood, anderen trokken naar Hollywood of raakten het spoor bijster. Hol naar de videotheek en huur de oude(re) krakers Das Boot, Fitzcarraldo, Christiane F., Die Ehe der Maria Braun, Aguirre, der Zorn Gottes, Der Himmel über Berlin, Die Bitteren Tränen der Petra von Kant en Der blaue Engel. Wie allergisch is aan oude films, vindt zijn gading wel bij Gegen die Wand, Lola Rennt, Was nützt die Liebe in Gedanken, The Edukators, Die Untergang, Lichter, Das Experiment, Bella Martha of Good Bye Lenin! De nieuwe helden en heldinnen heten Moritz Bleibtreu, Franka Potente, Daniel Brühl en Julia Jentsch.

In 1979 werd de glorietijd van de toen nog West-Duitse cinema bevestigd met de Gouden Palm en Oscar voor beste niet-Engelstalige film voor Die Blechtrommel. De Palm in Cannes werd gedeeld met Apocalypse Now, maar dat doet niets af aan de terechte erkenning voor de verfilming van de gelijknamige roman van Nobelprijswinnaar Günter Grass.

De Duitser is een van de belangrijkste auteurs van Europa. Hij had het wel vaker over de Tweede Wereldoorlog. Grass werd als jongetje lid van het Jungvolk (de kinderafdeling van de Hitlerjugend). Hij vocht uiteindelijk zelf aan Duitse zijde in WO II. De laatste dagen van de oorlog bracht hij zwaar gewond door in een ziekenhuis. Hij werd gevangen genomen door de Amerikanen. Tijdens zijn krijgsgevangenschap, werd hij zich bewust van het misdadige karakter van de nazi-ideologie. Sindsdien is hij een van de meest kritische waarnemers van de Duitse geschiedenis. Regelmatig ligt hij overhoop met de Duitse gezagdragers, wanneer hij aandacht vraagt voor de Duitse slachtoffers van de nazi’s bijvoorbeeld of wanneer critici zijn boeken kapotscheuren op televisie. Die Blechtrommel maakt deel uit van zijn Danziger trilogie. Katz und Maus uit 1961 (verfilmd door Hans Jürgen Pohland in 1967) en Hundejahre uit 1963 zijn de twee andere delen.

De populariteit van Grass als schrijver werd eind jaren zeventig nog vergroot door de verfilming van Die Blechtrommel. Tot spijt van studenten Duits die snel-snel hun literatuurlijst moeten afwerken, is de film geen getrouwe kopie van de roman. Het trio scenaristen Jean-Claude Carrière, Volker Schlöndorff, Franz Seitz – bijgestaan door Günter Grass zelf - gooide de structuur van de roman volledig om en concentreerde zich sterker op de rauw-realistische elementen dan op de magisch-realistische flitsen die de schelmenroman kenmerken. Ze voegden er een voice-over aan toe. Meestal een handigheidje om het gebrek aan de verhalende kracht van het scenario te maskeren, maar in het geval van Die Blechtrommel is het een geniale zet. De kleine Oskar denkt al na wanneer hij nog in de baarmoeder zit. Nog omgeven door vruchtwater beseft hij al dat de wereld van de volwassenen hem niet zal bevallen. Die Blechtrommel speelt zich af in Danzig – tegenwoordig Gdansk - waar in 1924 de kleine Oskar Matzerath geboren wordt. Op driejarige leeftijd beslist de jongen dat hij niet meer wil groeien. Hij vindt de wereld een enge, gevaarlijke plek en alle volwassenen vals, gemeen en oneerlijk. Zijn familiegeschiedenis is niet simpel. Hij weet niet goed wie zijn vader is, dus wordt hij opgevoed door twee mannen. Zijn moeder Agnes heeft een niet zo geheime buitenechtelijke affaire. Zijn geboortestad Danzig – de geboorteplaats van Günter Grass - is verdeeld in een Duits en een Pools deel. In de aanloop naar de Tweede Wereldoorlog valt zijn familie uiteen in twee kampen. Het ene kamp heult mee met de nazi’s, het andere steunt de nationalistische Polen die hun kans schoon zien de Duitse bezetters te wippen.

Omdat Oskar het nergens mee eens is, besluit hij te stoppen met groeien. Hij laat zich van de keldertrap vallen zodat zijn ouders zouden denken dat hij door die val niet meer groeit. Om zijn miserie te verlichten krijgt Oskar een blikken trommel die hij nooit meer zal wegdoen. Oskarchen en zijn trommel worden een onafscheidelijke twee-eenheid. Wanneer zijn trommel stuk gaat en zijn moeder hem wil weggooien, gilt Oskarchen zo luid dat glas barst. Voortaan heeft hij twee wapens: zijn trommel en zijn Gerard Joling-hoge stemmetje. Trommelend en gillend gaat hij door het leven. Oskar vormt zijn eigen legertje, éénmansoppositie tegen de nazi’s, tegen de volwassenen, tegen iedereen die hem dwarszit. Zijn leven verandert wanneer hij een groep circusdwergen ontmoet. Met hen gaat hij op tournee om het nazileger te entertainen.

Dankzij de onbeschrijflijke vertolking van David Bennent is Schlöndorff er in geslaagd zijn film te laten dragen door een uitgesproken antipathiek hoofdpersonage. Oskarchen is geen schattig onderdeurtje. Hij is onverdraagzaam, jaloers, bezitterig, egoïstisch en onredelijk. Dat hij last heeft van een gigantisch Oedipuscomplex, maakt hem niet aangenamer. Oskarchen is een vervelend eikeltje dat strijdt voor de goede zaak. Lekker ambigu. Bennent speelt het jongetje alsof hij geboren is voor de rol. Hij is verbluffend als het ventje in de korte broek met zijn ijskoude ogen.

Die Blechtrommel is geen geschiedenisfilm. Schlöndorff laat daar in interviews geen twijfel over bestaan: “Ik zou nooit een historische film kunnen draaien want dan zou ik de hele tijd het gevoel hebben dat ik in de schoolbanken zit, en een werkstukje aan het maken ben voor de geschiedenisleraar.” Van films over de opkomst van het nazisme moet hij al helemaal niet weten. “Meestal zijn ze pure geschiedenisvervalsing. Neem The Damned van Visconti. Veel te veel tragiek en opera terwijl de opkomst van het nazisme het verhaal is van vette en onnozele kleinburgers en potsierlijke kluchtfiguren.” Geen geschiedenisles dus, wel een familiekroniek die beïnvloed wordt door de geschiedenis. Oskar is als perfecte buitenstaander de commentator op de gebeurtenissen. Hij is géén belangenloze verzetsheld, maar een a-sociale duivel. Hij heeft meer last met hij feit dat hij zijn plaats in de maatschappij niet vindt dan dat hij last heeft van de nazi’s. Ook zijn ouders en ooms hebben hun problemen. Mama Agnes heeft een huishouden te runnen, haar man en minnaar te soigneren en haar onopvoedbare zoon op te voeden. Vader Alfred draagt horens, Jan voelt zich buitengesloten. Hun persoonlijke sores stuurt hen een pro- of anti-nazi richting uit.

Volker Schlöndorff zuiverde zijn film van mooifilmerij en éénduidigheid. Die Blechtrommel is hard, ook al omdat Oskarchen niet het ventje is waar je spontaan liefde voor opvat. De dwazen zijn niet zo dwaas, de slimmeriken zijn vals. Schlöndorff vertelt een familieverhaal zonder conclusies, zonder hints over de interpretatie van het geschakeerde verhaal. Dat tenminste voor wie het harde, bijna onverteerbare eerste half uur van de film doorkomt en voor wie niet afknapt op het duivelse karakter van Oskarchen.

Volker Schlöndorff werd internationaal bekend door Die verlorene Ehre der Katharina Blum, een straffe film over een Duitse vrouw die onverwacht het middelpunt wordt van een politieonderzoek nadat ze een liefdesaffaire had met een anarchistische bankrover. De meedogenloze artikels van een tabloidjournalist brandmerken haar als een communistische samenzweerster. Angela Winkler speelt de vrouw die ondervraagd wordt door politiecommissaris Beizmenne, gespeeld door Mario Adorf. Winkler en Adorf zouden ook de hoofdrollen spelen in Die Blechtrommel, het onbetwiste hoogtepunt in Schlöndorff filmografie. De Duitser leerde het vak als assistent van de Franse grootmeesters Louis Malle, Jean-Pierre Melville en Alain Resnais. Zijn filmografie wemelt van de prestigieuze literatuurverfilmingen Hij zette romans van Marcel Proust, Heinrich Böll, Günter Grass, Arthur Miller en Max Frisch om in breedbeeldcinema. De films die volgden na Die Blechtrommel zijn niet eens zo slecht, maar ze zijn de vergelijking met Die Blechtrommel niet waard.

David Bennent was twaalf toen hij gecast werd voor zijn glansrol. Door een groeistoornis zag hij er uit als een kind van zes. Twintig jaar na de verschijning van de roman was er eindelijk een jongen met genoeg charisma en ruggengraat om de loodzware film te dragen. Na zijn rol in Die Blechtrommel heeft Bennent nog meegewerkt aan Canicule van Yves Boisset en Legend, de sprookjesfilm met Tom Cruise uit 1985. Vorig jaar had hij een minirolletje in She Hate Me van Spike Lee. De kosmopolitische Zwitser Mario Adorf werkte in zijn vijf decennia overspannende filmloopbaan met Sam Peckinpah, Franco Rossi, Edgar Reitz, Billy Wilder, Rainer Werner Fassbinder, Claude Chabrol maar zal vooral vooral herinnerd worden voor zijn rollen in de Schlondorff-films Die Verlorene Ehre der Katharina Blum en Die Blechtrommel. Zijn vertolking van de bedrogen echtgenoot en tragische nazi-aanhanger Alfred Matzerath is aangrijpend. De overspelige moeder wordt gespeeld door Angela Winkler die u kan bewonderen in Michael Haneke’s shockfim Benny’s video, de Franse historische film Danton en de Duitse cultfilm Messer im Kopf. Zanger en acteur Charles Aznavour heeft een mooie bijrol als de joodse speelgoedverkoper en oppas van dienst Sigismund Marcus.

Met Die Blechtrommel heeft Volker Schlöndorff gedaan wat een kunstenaar hoort te doen: een film maken die de allerindividueelste expressie is van de allerindividueelste emotie en die – nog belangrijker – op een allerindividueelste mannier kan bekeken en herbekeken worden. Zoek lekker zelf uit wat de makers bedoelden, waarom gebeurt wat gebeurt, wie de goeden zijn en wie de slechten.

Argos Films Argos Films Argos Films Argos Films Argos Films Argos Films


Elke maand stoffen we een filmklassieker af. Surf doorheen het archief om de vorige klassiekers te lezen.

PLANEET CINEMA

Planeet Cinema is een online filmmagazine. We bekijken films zonder grenzen: oud of nieuw, populair of obscuur.

We geven graag nieuw schrijftalent de kans om online te publiceren.

Planeet Cinema beschikt over een uitgebreid archief van meer dan 6.000 artikelen sinds 1993.

 

HOME
RECENSIES
ACHTERGRONDEN
FESTIVALS
KLASSIEKERS

Twitter Facebook

 

THEMA

THEMA - UIT DE KUNST
Vrouw in een mannenwereld


Met de hulp van een historica draaide de Franse regisseur Bruno Nuytten in 1988 een biopic over een van Frankrijks meest bekende vrouwelijke kunstenaars uit de negentiende eeuw. De gelijknamige film vertelt haar tragische levensverhaal begeleid door de dramatische muziek voor hoofdzakelijk strijkers van componist Gabriel Yared.

>>>

THEMA - UIT DE KUNST
De beeldhouwer die niet wou schilderen


Quizvraagje voor bij de barbecue: wat hebben Mozes, Johannes de Doper, Marcus Antonius, Henry VIII, Michelangelo en God de Vader zelve gemeenschappelijk? Antwoord: ze werden allemaal op film vereeuwigd door Charlton Heston.

>>>

THEMA - UIT DE KUNST
Het spanningsveld van de kunstenaar


Een kunstschilder die in de tweede helft van de negentiende eeuw in het zog van het impressionisme op de kunstscène verschijnt, is Auguste Renoir. Deze Fransman die ongeveer 6000 schilderijen maakte, is echter niet de enige kunstenaar die Gilles Bourdos met de film Renoir in de verf zet.

>>>

THEMA - UIT DE KUNST
Genialiteit ondergedompeld in miserie


Quoth the raven: ‘nevermore’. Edgar Allan Poe schreef de beroemde dichtregel in 1845, en sindsdien heeft zijn raaf de populaire cultuur niet meer verlaten. Als zelfs The Simpsons je gedicht opnemen in hun Treehouse of Horrorreeks, weet je dat je het als dichter gemaakt hebt.

>>>

THEMA - UIT DE KUNST
Pop-art tot de tiende macht


Thierry Guetta is een Fransman die in Los Angeles een tweedehands kledingzaak heeft. Via via ontmoet hij een street art-kunstenaar en hij – notoir allesfilmer – springt bij en filmt alles. Meer street art-kunstenaars laten zich filmen. Een idee voor een documentaire is geboren. Maar er is iets loos. Guetta zal niet rusten voor hij alle kunstenaars heeft gefilmd. Hij ontmoet er veel. Maar er ontbreekt er een: Banksy, die intussen wereldberoemd is geworden met zijn ironische street art.

>>>

THEMA - UIT DE KUNST
Wie is er bang van Alfred Hitchcock?


In 2012, meer dan 30 jaar na zijn dood, verschenen er plots twee films over het leven van Alfred Hitchcock. Het mag een wonder zijn dat het zolang geduurd heeft. Hitchcock was een mysterieus man en een gedroomd object voor een biopic.

>>>

UIT HET ARCHIEF

Summit
ADRIFT
It was supposed to be fun!
>>>