Meteen naar de tekst springen

INDEX >> KLASSIEKERS >> TURKS FRUIT

TURKS FRUIT
Romeo & Julia zonder de romantiek

 

Matthias Van Wichelen | 01/02/2004


Share/Bookmark

Turks Fruit is de eerste Nederlandse film die aan bod komt in onze rubriek filmklassiekers en misschien is het ook de enige die de vermelding verdient. Turks Fruit neemt namelijk een verheven plaats in in de Nederlandse filmgeschiedenis. De film is het onbetwistbare ijkpunt, het jaar nul van de Nederlandse filmgeschiedenis. Alle films uit het pre-Turks Fruit-tijdperk zijn gedegradeerd tot voer voor nostalgici. Enkel een occasionele retrospectieve op televisie haalt hen nog eens van onder het stof. Alles dat na Turks Fruit uitkwam ondergaat de even onvermijdelijke als onverbiddelijke vergelijkingstest.

De onaantastbare status van de film is niet eenvoudig te duiden. Er was het ophefmakende boek, een onverwachte bestseller geschreven door de flamboyante Jan Wolkers. Er is de rol van Turks Fruit als startpunt van een aantal boeiende succesrijke filmcarrières. De figuur van Paul Verhoeven zelf natuurlijk, maar ook Rutger Hauer die voor het eerst ernstig werd genomen als acteur. Monique Van de Ven - de latere Koningin van de Nederlandse film - debuteerde en Jan de Bont was de cameraman. Er was de stevige dosis seks en het conflict Van de Ven-Van Ammelrooy. Wat nog? De mondharmonica van Toots Thielemans, de scènes in de binnenstad van Amsterdam en de resultaten aan de box office. Tot op heden is Turks Fruit de best bezochte Nederlandse film aller tijden.

En dan zeggen dat Verhoeven oorspronkelijk een ander boek van Wolkers wou verfilmen. In 1967 stelde hij aan de schrijver zijn scenario voor dat hij gebaseerd had op diens Serpentina's Petticoat. Die roman is een expliciete weergave van Wolkers' gruwelijke herinneringen aan de Tweede Wereldoorlog. Wolkers stuurde Verhoeven wandelen. Volgens hem had oorlogskind Verhoeven te veel zijn eigen herinneringen en fantasieën in het script verwerkt. Jan Wolkers was toen al een literaire grootheid en beeldend kunstenaar. Met Kort Amerikaans, Gesponnen Suiker, Een Roos van Vlees, Terug Naar Oegstgeest en Horrible Tango had hij zich de reputatie van flamboyante, levensechte a-literaire bohémien bij elkaar geschreven. Verhoeven bewonderde de grote directheid en doeltreffendheid van Wolkers' taalgebruik. Verhoeven kwam nog maar net kijken. Hij had een paar kortfilms gemaakt. De afwijzing kwam hard aan.

Vier jaar later waagde Verhoeven een tweede kans. Verhoevens langspeelfilmdebuut Wat zien ik? was kort daarvoor een onverwacht succes gebleken. De resultaten van de oervolkse komedie over twee Amsterdamse hoertjes gaven Verhoeven en producer Rob Houwer een beetje speelruimte. Na het platcommerciële debuut wilden ze een echte film maken, iets meer dan een simpele sekskomedie.

De keuze viel op een verfilming van Turks Fruit, Wolkers' bestseller. De tijdsgeest was ideaal. Blue Movie, een variant op de Duitse sexploitation-films, was nog een stap verder gegaan dan Wat zien ik? De film van Wim Verstappen trok zich niets aan van de filmkeuring en toonde een opeenvolging van seksscènes. De Bijlmermeer was de plaats van actie. Natuurlijk stonden de filmkenners op hun achterste poten en natuurlijk was Blue Movie met 2,3 miljoen bezoekers een gigantisch kassucces. De verkoopsresultaten van Turks Fruit - dertig herdrukken op vier jaar tijd, 300.000 verkochte exemplaren - toonden aan dat de Nederlandse goegemeente klaar was voor een filmavontuur over twee jonge mensen die zich passioneel overgeven aan elkaar en seks ongegeneerd een centrale plaats geven in hun leven.

Op donderdag 22 februari 1973 ging de film in première in vierentwintig steden. Voor vijfenzeventig procent een meesterwerk oordeelde Wolkers. Vijfentwintig procent trok hij af omdat Rutger Hauer in de ogen van de schrijver te hard op de blote kont van Monique van de Ven had gemept. Zelf zou hij het kontje netjes weer in vorm gezoend hebben; Hauer stak er een rode roos in. Turks Fruit kreeg een oscarnominatie in de categorie beste buitenlandse film. Het beeldje ging naar La Nuit Américaine van François Truffaut.

3.334.044 mensen kochten een bioscoopkaartje voor Turks Fruit. Dat is heel veel. Ter vergelijking: het is vijf keer meer dan Costa, acht keer meer dan De Tweeling (dat dit jaar een oscarnominatie kreeg) en zestien keer meer dan oscarwinnaar Karakter. Ook Verhoevens eigen films vallen wat bezoekersaantallen betreft in het niet bij Turks Fruit. Voorganger Wat zien ik? deed het met één miljoen kijkers minder (2.358.946), opvolger Keetje Tippel in 1975 met anderhalf miljoen minder (1.829.116). Soldaat van Oranje haalde de helft (1.547.183), Spetters één derde (1.124.162), De Vierde Man een twaalfde (274.699). De indrukwekkende cijfers van Turks Fruit waren een zegen en een vloek voor Verhoevens carrière en voor de Nederlandse film in het algemeen. Een zegen omdat hij met zijn eerste twee films - twee kaskrakers - een unieke plaats in het filmlandschap wist af te dwingen. Een vloek omdat alles wat hij voortaan zou maken vergeleken zou worden met Turks Fruit.

Rijk werden Wolkers en Verhoeven niet van Turks Fruit. De schrijver kreeg 35.000 gulden voor de rechten op zijn boek. Aan een percentage op de box office, video- en televisierechten had hij niet gedacht. Verhoeven kreeg 20.000 gulden. Ook al werden ze niet onmiddellijk multimiljonair, de film luidde voor de makers het begin in van opmerkelijke loopbaan waarin ze nog veel guldens en dollars zouden vangen.

De financiële naïviteit tekent de wil van de crew om filmgeschiedenis te schrijven. Ze waren zo gelukkig om betrokken te zijn bij een prestigieuze productie dat geld onbelangrijk was. Het waren ook vrij onervaren mensen die Turks Fruit maakten. Rob Houwer was al een aantal jaren succesvol actief als filmproducer in Duitsland, maar ook voor hem was het pas de tweede Nederlandse film waar hij geld en moeite in investeerde. Verhoeven was toe aan zijn tweede regie, Soeteman aan zijn tweede scenario voor een langspeelfilm. En wat te zeggen van de twee hoofdrolspelers? Rutger Hauer had furore gemaakt in de spectaculaire televisieserie Floris. Voor die rol werd hij gekozen omdat hij de enige acteur was die paard kon rijden, acteren en fysiek sterk genoeg was om met een zwaard te vechten. Verhoeven en Houwer twijfelden lang of hij ook een diepgaande, psychologisch veeleisende dramarol aankon. Hugo Metsers was de favoriet om Erik te spelen. Hij had een overtuigend in de hoofdrol van Blue Movie. Maar na een ultieme screentest was het toch Rutger Hauer die het haalde. Hij speelde de scène waarin hij Olga na haar hersenoperatie bezoekt in het ziekenhuis. Ze is lijkbleek, verward en bang. Ze denkt dat haar tanden loszitten door de chemotherapie. Hauer stelt haar gerust. Het zou de gevoeligste scène van de film worden. Hauer had bewezen dat hij meer was dan een fysieke acteur. De laatste twijfel werd weggenomen toen Verhoeven en De Bont besloten de film volledig uit de hand te draaien. Daardoor kon hij geluid niet live opgenomen worden. Hauer, die problemen heeft om zijn stem te controleren, kon zich honderd procent concentreren op zijn spel. De stemmen werden later in de studio ingesproken.

De keuze voor Monique Van den Ven voor de rol van Olga veroorzaakte een Hollywoodiaanse rel. Het oorspronkelijke plan - Willeke Van Ammelrooy in de vrouwelijke hoofdrol - ging overboord toen casting directeur Hans Kemna Van de Ven ontmoette na een toneelvoorstelling in Maastricht. Ze was negentien en zat in haar eerste jaar aan de toneelschool. Haar gebrek aan ervaring maakte ze goed door haar huppelachtige, onschuldige uitstraling. Van de Ven was het ideale buurmeisje, mooi maar niet zo mooi dat ze onbereikbaar leek, eenvoudig maar niet dom, spontaan niet wild, kwetsbaar maar niet zwak. Van Ammelrooy was toen al een volbloed seksbom. Heel wulps en vrouwelijk. Te vrouwelijk, zo oordeelde Verhoeven. Hoewel alle contracten opgesteld waren en enkel de handtekening ontbrak pakte Willeke - door haar vele naaktscènes veranderde haar voornaam in de volksmond later in Billeke - Van Ammelrooy naast de rol van de eeuw. Ze was woedend, haar relatie met van de Ven is nooit hartelijk geweest. Zoals het hoort bij een echte rol ontkende beide actrices met elkaar in de clinch te liggen.

De gok met de onervaren gezichten pakte goed uit. Erik en Olga vormen een chemisch duo, zowel in de vele blootscènes als in de subtiele en naar het einde toe gevoelige dramatische passages. Jan de Bont filmde Van de Ven met liefde. Hij zorgde voor het fijnste licht en de meest ideale camerastandpunten om haar zo sensueel mogelijk te tonen. Achter zijn ijver zat meer dan een professioneel streven naar een zuiver en artistiek verantwoord beeld. De Bont was smoorverliefd op de onbevangen jonge actrice. De liefde was wederzijds en het koppel trouwde nog in 1973.

Een andere bijzondere troef van Turks Fruit was de voor die tijd erg bijzondere beeldvoering en montage. Verhoeven koos voor een vertelstijl in de hoogste versnelling. De film bevat 1190 shots wat de gemiddelde lengte per shot op 6 seconden brengt. Aan een razend tempo, in een haast documentaire stijl verbeeldde Verhoeven zijn Romeo en Julia meets Love Story. Zijn film opent met een aantal scènes die meteen de reputatie van de film bevestigen. Na de korte generiek die eindigt met de namen van Hauer en Van de Ven in bloedrode letters - vermoordt Erik in zijn droom Olga en haar minnaar. Opgeschrikt uit zijn droom zien we Erik in een verloederd atelier. Overal ligt rommel, stront en beschimmelde etensresten. Hij zoekt een foto van Olga en bevredigt zichzelf. In een opeenvolging van bizarre, grappige en wrange scènes pikt Erik meisjes op in de stad. De seks is vreugdeloos, zijn reacties cynisch. Erik, de schaamhaarverzamelaar, verwerkt het verlies van zijn grote liefde. De toon van het verhaal is meteen gezet en de eerste tekenen van het verval komen naar de voorgrond. De grappen zijn zorgwekkend. Vanaf de allereerste scène is Turks Fruit ontdaan van valse romantiek en valse hoop.

Een flashback voert ons terug naar de ontmoeting. Erik is aan het werk als beeldhouwer in een mijn in Maastricht. Wanneer hij Jezus afbeeldt met maden op het lichaam - hij stond op uit de dood en wanneer je dood bent eten de maden je op - krijgt hij ruzie met de katholieke vertegenwoordiger van het stadsbestuur. Erik zet eerst het bedankingsfeestje op stelten en lift vervolgens richting Amsterdam. De eerste auto die stop wordt bestuurd door Olga. Het duurt geen vijf minuten of ze doen het in de auto. Zo ging dat in de vroege jaren zeventig. Wanneer ze een auto-ongeluk krijgen, scheiden hun wegen.

Erik vindt haar terug bij haar ouders in Alkmaar. Haar moeder verbiedt hem de omgang met Olga. Hij is een armoedzaaier, een slechte invloed op haar dochter. Erik is een kunstenaar, een bohémien, ongebonden en avontuurlijk. Olga is de dochter van middenstanders. Het verschil in achtergrond overschaduwt hun prille relatie maar de inspanningen die de moeder doet om hen uit elkaar te houden hebben een averechts effect. Erik en Olga laten zich helemaal gaan, geestelijk en fysiek. Hun liefde is instinctief en overrompelend. Als speelse dieren bespringen ze elkaar.

Ook tijdens die momenten van pure, prille extase sluimert het naderend onheil. Verhoeven ondermijnt ieder teder moment, stuurt iedere potentieel romantische scène een andere richting uit. Eriks standbeeld wordt dan wel onthuld door de koningin maar hijzelf wordt tijdens de plechtigheid letterlijk naar de achtergrond geduwd. Na de vurige ontmoeting krijgen Erik en Olga een ongeluk. Hun huwelijksplechtigheid wordt verstoord wanneer het water breekt van een hoogzwangere vrouw. Na de huwelijksplechtigheid willen ze een feestje bouwen in bed maar telkens ze op dreef raken, rinkelt de deurbel: de postbode komt huwelijkscadeaus leveren. Zo blijft het echte geluk net buiten hun bereik.

Die voortdurende dreiging maakt van Turks Fruit een aangrijpend en enerverend drama. In de meest memorabele scène van de film beleven Olga en Erik hun laatste geluksmomenten. In de stromende regen leggen ze een bitsige ruzie bij. Erik loopt nog naar binnen om twee glazen rode wijn te halen. Wanneer hij terugkomt, stopt een vriendin met de auto. Ze nodigt Olga uit om naar een feest te gaan in de stad. Olga kleedt zich om, stapt in de auto en komt nooit meer terug. De rode wijn blijft onaangeraakt. In een harde, in felrood gefilmde scène kijkt Erik toe hoe Olga op het uit de hand gelopen feest aanpapt met een oerburgerlijk mannetje. De tumor woekert al in haar hoofd. Zij weet het niet en hij weet het niet. Olga gaat dood. De operatie haalt niets meer uit. Erik blijft bij haar tot het laatste moment en hij koopt een pruik om haar kaalkop te bedekken. Zelfs dan weigert hij compassie toe te laten. Na haar dood loopt een verpleegster Erik achterna om hem de pruik te geven als aandenken. Even later geeft hij pruik mee met een vuilnisman.

Eenendertig jaar na de release heeft Turks Fruit niets van zijn kracht ingeboet. De montage en beeldvoering waren hun tijd ver vooruit. Van de Ven en Hauer speelden hun beste rol ooit. Het mondharmonicamelodietje van Toots Thielemans is onderdeel geworden van het collectief geheugen.

Ondanks het feit dat Turks Fruit al snel als onaantastbare klassieker werd gecatalogeerd, verbranden veel filmmakers hun vingers aan een Ersatz-versie. Geen van allen deugden. Het werk van Jan Wolkers werd geplunderd. Guido Pieters maakte Kort Amerikaans, Theo Van Gogh Terug naar Oegstgeest. Brandende Liefde was een sof. De pogingen een nieuwe Rutger Hauer te lanceren mislukten kansloos. Antonie Kamerling kwam nog het dichtst in de buurt in De Kleine Blonde Dood, maar die film deugt niet. Later dit jaar is het de beurt aan Michiel Huisman om door ongeïnspireerde journalisten aangekondigd te worden als de nieuwe Hauer. Huisman speelt de kleinzoon van de ridder die Rutger Hauer vertolkte in de televisieserie Floris. Jean van de Velde regisseert, Turks Fruit-veteraan Gerard Soeteman schreef het scenario.

Recent kwamen nog twee updates van Turks Fruit in de zalen. Oesters van Nam Kee en Ik ook van Jou deden maar weinig moeite om weg te steken waar ze de mosterd vandaan hadden gehaald. Hoe zeer Angela Schijf ook met haar borstjes wiebelt, hoe zeer zij en Antonie Kamerling hun best doen een passioneel stel uit te beelden, hoe hard ze zichzelf toetakelt wanneer ze gek geworden is, Ik ook van Jou is niet meer dan een zoutloos afkooksel. Bij Oesters van Nam Kee ligt het er vingerdik op - de regenscène, de vurige seks, de persoonlijksheidsverandering, de hype rond sexy Katja en de onervaren Egbert-Jan.

De cast en crew van Turks Fruit bleef tot een zeker moment de Nederlandse film domineren. Het zestal Hauer - Verhoeven - Houwer - Van de Ven - De Bont - Soeteman zou samen nog Keetje Tippel maken. Een film waar geen van allen echt tevreden over was. Soldaat van Oranje, Spetters en De Vierde Man werden onthaald als echte evenementen. Het duurde tot Nederland voor Verhoeven te klein was geworden en hij in de Verenigde Staten ging werken. Ook daar vergat hij zijn oude vrienden niet. In Verhoevens eerste Hollywoodfilm Flesh & Blood speelde Hauer een belangrijke rol, Soeteman schreef het scenario. Jan de Bont bleef Verhoevens vaste director op photography tot en met Basic Instinct, Spetters uitgezonderd.

Er gaan geruchten dat Paul Verhoeven zich weer met Nederland zou willen verzoenen en opnieuw een Nederlandse film zou willen maken. Als het waar is, laat hem dan een project als Turks Fruit in de schoot vallen.

Elke maand stoffen we bij Movie een filmklassieker af. Surf doorheen het archief om de vorige klassiekers te lezen.

PLANEET CINEMA

Planeet Cinema is een online filmmagazine. We bekijken films zonder grenzen: oud of nieuw, populair of obscuur.

We geven graag nieuw schrijftalent de kans om online te publiceren.

Planeet Cinema beschikt over een uitgebreid archief van meer dan 6.000 artikelen sinds 1993.

 

HOME
RECENSIES
ACHTERGRONDEN
FESTIVALS
KLASSIEKERS

Twitter Facebook

 

THEMA

THEMA - UIT DE KUNST
Vrouw in een mannenwereld


Met de hulp van een historica draaide de Franse regisseur Bruno Nuytten in 1988 een biopic over een van Frankrijks meest bekende vrouwelijke kunstenaars uit de negentiende eeuw. De gelijknamige film vertelt haar tragische levensverhaal begeleid door de dramatische muziek voor hoofdzakelijk strijkers van componist Gabriel Yared.

>>>

THEMA - UIT DE KUNST
De beeldhouwer die niet wou schilderen


Quizvraagje voor bij de barbecue: wat hebben Mozes, Johannes de Doper, Marcus Antonius, Henry VIII, Michelangelo en God de Vader zelve gemeenschappelijk? Antwoord: ze werden allemaal op film vereeuwigd door Charlton Heston.

>>>

THEMA - UIT DE KUNST
Het spanningsveld van de kunstenaar


Een kunstschilder die in de tweede helft van de negentiende eeuw in het zog van het impressionisme op de kunstscène verschijnt, is Auguste Renoir. Deze Fransman die ongeveer 6000 schilderijen maakte, is echter niet de enige kunstenaar die Gilles Bourdos met de film Renoir in de verf zet.

>>>

THEMA - UIT DE KUNST
Genialiteit ondergedompeld in miserie


Quoth the raven: ‘nevermore’. Edgar Allan Poe schreef de beroemde dichtregel in 1845, en sindsdien heeft zijn raaf de populaire cultuur niet meer verlaten. Als zelfs The Simpsons je gedicht opnemen in hun Treehouse of Horrorreeks, weet je dat je het als dichter gemaakt hebt.

>>>

THEMA - UIT DE KUNST
Pop-art tot de tiende macht


Thierry Guetta is een Fransman die in Los Angeles een tweedehands kledingzaak heeft. Via via ontmoet hij een street art-kunstenaar en hij – notoir allesfilmer – springt bij en filmt alles. Meer street art-kunstenaars laten zich filmen. Een idee voor een documentaire is geboren. Maar er is iets loos. Guetta zal niet rusten voor hij alle kunstenaars heeft gefilmd. Hij ontmoet er veel. Maar er ontbreekt er een: Banksy, die intussen wereldberoemd is geworden met zijn ironische street art.

>>>

THEMA - UIT DE KUNST
Wie is er bang van Alfred Hitchcock?


In 2012, meer dan 30 jaar na zijn dood, verschenen er plots twee films over het leven van Alfred Hitchcock. Het mag een wonder zijn dat het zolang geduurd heeft. Hitchcock was een mysterieus man en een gedroomd object voor een biopic.

>>>

UIT HET ARCHIEF

Foto: Paramount
THE ITALIAN JOB
Ocean's Eleven meets Ronin
>>>