Meteen naar de tekst springen
Foto: MGM

INDEX >> KLASSIEKERS >> THE WIZARD OF OZ

THE WIZARD OF OZ
Oost West, Thuis Best

 

Mike Peek | 29/05/2001


Share/Bookmark

Eind jaren '30 beleefde Hollywood misschien wel de roerigste periode uit haar bestaan. De overgang van de stomme naar de geluidsfilm had zijn slachtoffers geëist en de kleurenfilm had inmiddels zijn intrede gedaan. 1939 wordt door veel filmkenners geprezen als het jaar waarin Hollywood meer klassiekers produceerde dan in enig ander jaar. Wie op wil vallen tussen titels als Gone with the Wind en The Hunchback of the Notre Dame moet dus van goede huize komen. The Wizard of Oz kómt van goede huize.

De film is gebaseerd op het boek van L. Frank Baum, dat al in het jaar van verschijnen legendarisch werd. Baum schreef vele vervolgen op zijn bestseller en ook de filmindustrie gebruikte zijn eerste novelle al eerder als basis. In 1914 stond Baum zelf achter de camera om zijn His Majesty, The Scarecrow of Oz te regisseren, maar al in 1910 verscheen de eerste (stille) film over Dorothy onder de titel The Wonderful Wizard of Oz. Deze film kreeg in 1931 zelfs een vervolg met Land of Oz. Tot slot was daar in 1925 de bizarre verfilming van Lerry Semon, een film die zo in contrast staat met wat Baum in zijn boeken uitdraagde, dat we deze voor het gemak ook achterwege hadden kunnen laten. In 1938 echter was de tijd rijp voor een grootsere verfilming van The Wizard of Oz. Kosten (het budget bedroeg het voor die tijd gigantische bedrag van 2,6 miljoen dollar) noch moeite werden gespaard om het verhaal, nu grotendeels in kleur, recht aan te doen. The Wizard of Oz kende een van de spraakmakendste productieprocessen uit de geschiedenis van de film, maar toen de film dan toch het witte doek beroerde, was de legende van Oz eindelijk onsterfelijk geworden.

De film begint op de boerderij in Kansas waar Dorothy woont, samen met haar hondje Toto. Erg gelukkig is de jonge Dorothy niet, want Toto dreigt van haar afgenomen te worden en ze voelt zich onbegrepen. Daarom besluit ze samen met haar hondje weg te lopen van huis. Onderweg komt ze echter tot inkeer, als ze inziet dat haar familie niet zonder haar kan en zij niet zonder hen. De personages en gebeurtenissen in dit eerste gedeelte lopen tot op zekere hoogte parallel met de latere situaties in het land van Oz.

Als ze thuis aankomt, raast er een tornado, waardoor Dorothy een klap op haar hoofd krijgt door een ontzet raam. Dan begint het verhaal pas echt, want als Dorothy haar bewustzijn terugkrijgt bevindt ze zich in de tornado. Deze tornadoscène is zonder enige computereffecten tot stand gebracht, maar ziet er ook vandaag de dag nog verre van slecht uit. De eerste scènes zijn in zwart-wit geschoten, maar als het huis door de tornado weer neergezet wordt, en Dorothy de deur opent, betreedt ze de glorieuze wereld van Technicolor. Hoewel The Wizard of Oz niet de eerste film is die in kleur werd opgenomen, is dit moment klassiek in de filmgeschiedenis. Het luidt een nieuw tijdperk in en de scène vormt een magnifieke brug tussen heden en verleden in Hollywood. Eenmaal aanbeland in de wereld van Oz is de film een opeenstapeling van avontuur en magische momenten. Wie de film ooit gezien heeft zal zich ongetwijfeld nog de Munchkins herinneren, die kleine mannetjes die Dorothy enthousiast ontvangen nadat zij de slechte heks uit het oosten per ongeluk doodde. Als dank krijgt ze mooie rode schoentjes die aan de dode heks toebehoorden, maar alles wat Dorothy wil is naar huis gaan, daarmee kunnen de lilliputters haar echter niet helpen. Wel geven ze haar de tip The Wizard of Oz te bezoeken. Het is echter niet gemakkelijk hem te vinden, maar het zal haar lukken als ze de 'Yellow Brick Road' zal volgen, een weg die vanuit het dorp loopt naar het kasteel van de tovenaar. Onder luid gezang verlaat Dorothy de Munchkins, op weg naar de tovenaar, of beter nog, op weg naar huis.

De prachtige symboliek die vanaf dat moment de film kenmerkt, is misschien wel de reden dat de film zo ver boven andere familiefilms uitsteekt, en ook ruim zestig jaar na het verschijnen nog miljoenen mensen kan boeien. De karakters die tijdens Dorothy's reis worden geintroduceerd hebben allemaal één ding gemeen; ze zijn niet tevreden met de situatie waarin ze zich op dat moment bevinden. Scarecrow (de vogelverschrikker) zou nu toch eindelijk weleens hersens willen hebben; zodat hij kon denken, prachtig verwoor din het lied 'If I only had a brain'. The Tin Woodsman (de ijzeren man) wil eindelijk een écht hart van vlees en bloed, en The Cowardly Lion (de angstige leeuw) zou zo graag eens van zijn angst af willen, zodat hij een stoere leeuw wordt. Samen vervolgen zij hun weg naar de tovenaar, die de oplossingen zou moeten hebben voor hun problemen. Daarbij zingen ze steeds luidkeels een ander klassiek geworden nummer van de soundtrack: 'We're off to see The Wizard'. Onderweg is het viertal niet gevrijwaard van gevaar. De slechte heks van het westen, die de rode schoentjes van haar zus, de heks uit het oosten, wil bemachtigen, betovert het rozenveld dat voor Esmerald City, waar de tovenaar woont, waardoor Dorothy en The Cowardly Lion in slaap vallen. Als ze weer wakker worden, ligt de weg naar de tovenaar open.

De laatste akte in The Esmerald City opent met 'The merry old land of Oz', waarnaar onze helden dan eindelijk de tovenaar te zien krijgen. Deze is bereid hun wensen te vervullen op voorwaarde dat zij hem de bezemsteel van de slechte heks van het westen brengen. Deze schijnbaar niet te vervullen taak loopt vooruit op het einde, waaruit blijkt dat de tovenaar niet bestaat en nooit bestaan heeft. Want als de vier dappere hoofdpersonen er na veel moeite toch in slagen de heks te doden en de bezemsteel bemachtigen, blijkt dat de tovenaar gewoon een man achter een gordijn is, die met veel speciale effecten de indruk wekte almachtig te zijn. De teleurstelling is groot, maar niet voor lang, want de tovenaar weet met enkele simpele woorden en kleine geschenken iedereen tevreden te stellen; behalve Dorothy. Om Dorothy terug naar Kansas te brengen zal hij zelf ook terug moeten naar Kansas met de luchtballon die hem er lang geleden vandaan bracht. Het noodlot slaat echter toe als de ballon het luchtruim kiest zonder Dorothy erin. Net op het moment dat de vrienden van Dorothy haar troosten en haar vertellen dat ze eigenlijk niet willen dat ze weg gaat, verschijnt de goede heks van het noorden ten tonele, die Dorothy vertelt dat ze altijd de macht heeft gehad terug te keren naar Kansas. Ze moest alleen beseffen waaróm ze zo graag terug wil. Nu ze dat weet ligt de weg open. Door driemaal met de hakken van haar rode schoentjes te tikken keert Dorothy terug naar huis... om daar tot de ontdekking te komen dat ze eigenlijk nooit is weggeweest, of wel?

De man die verantwoordelijk is voor de legende van Oz is, zoals al eerder vermeld, L. Frank Baum. Baum werd in 1856 geboren, en had aanvankelijk weinig geluk in zijn leven. Hij mislukte in elk beroep dat hij probeerde uit te oefenen, tot hij op advies van zijn schoonmoeder ging schrijven. Zij zei hem dat hij die spannende verhalen die hij altijd aan zijn kinderen vertelde, eens op moet schrijven en ze naar een uitgever moest sturen. Baum zag het in eerste instantie als een zoveelste poging eindelijk geld te gaan verdienen, maar het succes van zijn eerste Oz-boek was overweldigend. In 1938, vlak voor de film verscheen, werd het 10 miljoenste exemplaar verkocht. Baum verhuisde al snel naar Hollywood, waar hij werkte aan diverse grote en kleinere filmproducties over The Wizard of Oz. Het bedrijfje dat hij daarvoor opzette leed echter verlies, en Baum besloot zich alleen nog bezig te houden met het schrijven van boeken. Tot 1919, het jaar waarin hij op 63-jarige leeftijd overleed, schreef hij zo'n beetje elk jaar één nieuw Oz-avontuur.

Als gerommel op de set een voorteken is voor een slechte film, zoals dat tegenwoordig vaak wordt aangenomen, had The Wizard of Oz een bijzonder slechte film moeten worden, want er zijn maar weinig films die zo zijn geplaagd door tegenslag als deze. Victor Fleming staat op de credits als regisseur, maar in feite regisseerde hij slechts een deel van The Wizard of Oz. De man die aanvankelijk The Wizard of Oz zou regisseren was Richard Thorpe. Toen Mervin LeRoy, producent voor fillmmaatschappij MGM, de eerste opnames bekeek, miste hij echter het kinderlijke dat hij zo belangrijk achtte voor het eindresultaat, en Thorpe werd ontslagen. Tijdens de zoektocht naar een nieuwe regisseur nam George Cukor de productie onder zijn hoede, en maakte enkel testopnames. De veranderingen die hij aanbracht zijn essentieel gebleken voor het eindresultaat. Zo veranderde hij de kostuums en gooide hij het uiterlijk van Dorothy radicaal om. Zo halveerde hij haar make-up, het haar en peperde hij haar in dat ze vooral moest benadrukken 'just a little girl from Kansas' te zijn.

Toen in Victor Fleming de nieuwe regisseur werd gevonden, was heel de filmwereld verbaasd. Fleming stond niet bepaald bekend om zijn zachtzinnig werk; sterker nog, Fleming was een macho van het zuiverste water. Dat hij deze film toch dolgraag wilde maken, verklaarde hij zelf door de komst van zijn kinderen. Hij wilde een film maken met een verhaal dat hun fantasie zou prikkelen. Dat werd dus Oz, maar zoals Fleming de film niet vanaf de grond af had kunnen maken, kon hij ook niet tot het einde op de set blijven. Tegelijkertijd met Oz werd ook die andere klassieker, Gone with the Wind, gedraaid, en toen daar een gigantische ruzie uitbrak werd van Fleming min of meer geëist dat hij de set aldaar zou bezoeken, om de ruzie te sussen, en de film te redden. En opnieuw lag het filmproces bij The Wizard of Oz stil.

Een vriend van Fleming, King Vidor, werd aangewezen om de film, die nog een kleine drie weken draaitijd nodig had, af te ronden. Fleming leidde hem rond op de set, legde hem uit wat hij moest doen en verliet de set geruisloos. 'One day he just disappeared,' verklaarde Vidor later. Diezelfde Vidor heeft zolang Fleming nog in leven was, altijd geheim gehouden dat hij de klus had afgerond. Het was Flemings film, vond hij, waar hij geen schouderklopjes voor wilde. Onder de scènes die Vidor maakte bevindt zich ook het bekendste lied uit The Wizard of Oz, en het lied dat Judy Garland voor de rest van haar leven zou achtervolgen: 'Over the Rainbow'. Het nummer, dat in het begin van de film wordt gezongen en in zwart-wit werd geschoten, was na de tweede screening uit de film gehaald, omdat het volgens MGM de vaart uit de film zou halen. Waarom Over the Rainbow, dat volgens de schrijvers werd bedacht tijdens een bezoek aan een Chinees restaurant, uiteindelijk toch in de bioscoopversie is opgenomen, is niet bekend, maar dat het een goede zet was, mag duidelijk zijn.

Hoewel het nu ondenkbaar is dat iemand anders dan de ontwapenende Judy Garland de hoofdrol zou vertolken in Oz, was Garland niet de oorspronkelijke keuze voor Dorothy. De op dat moment 11-jarige Shirley Temple was de uitverkorene. Haar ster was rijzende en MGM probeerde de makers te overtuigen van hun keuze, die ongetwijfeld voor goede kassaresultaten zou zorgen. De makers waren echter keihard en wezen Temple af omdat ze simpelweg het talent ontbeerde om deze zware rol te kunnen vertolken. Judy Garland stond voor het maken van Oz al onder contract bij MGM, en was het stadium van kindactrice eigenlijk al ontgroeid. Toch werd zij gekozen voor de rol. Hoewel ze eigenlijk te oud was voor Oz, overtuigden haar zang- en danskwaliteiten iedereen die bij het project betrokken was van het feit dat zíj Dorothy moest worden.

Er waren meer vraagtekens bij het casten van de film; maar de keuze voor de Cowardly Lion was snel gemaakt. Bert Lahr maakte faam op Broadway en met zijn ongekend energieke verschijning was hij de perfecte keuze voor die rol. Bij de Tin Man werd het verhaal al moeilijker. Ray Bolger, ook een Broadwayster, was verheugd toen hij hoorde dat MGM hem wilde voor The Wizard of Oz, maar de blijdschap sloeg om in woede toen hij hoorde dat hij de Tin Man moest spelen. Hij had gehoopt op de rol van Scarecrow en gezien zijn elastieke lichaam was die hoop gegrond. Hij wist MGM te overtuigen van zijn gelijk. De Scarecrow was dus gevonden, maar de vacature van de Tin Man was nog onvervuld. Die vacature werd vervuld door Buddy Essen, maar opnieuw sloeg het noodlot toe. De make-up die nodig was om Essen overtuigend over te laten komen bevatte echte metaaldeeltjes die in de lucht ronddwarrelden en al snel zijn longen dusdanig aantastten dat hij naar het ziekenhuis moest. Hij werd vervangen door Jack Haley, en de make-up werd aangepast. De laatste van de vijf hoofdrolspelers heet Frank Morgan. Vijf hoofdrolspelers? Jazeker, Frank Morgan heeft behoorlijk wat screentime, al valt dat niet direct op omdat hij zijn talenten verdeelt over liefst vijf rollen. Hij speelt onder andere Professor Marvel en natuurlijk de onvergetelijke tovenaar zelf.

The Wizard of Oz is misschien wel de klassieker der klassiekers. De film is tijdloos. In tegenstelling tot veel andere films uit die tijd, staat de film ook vandaag de dag nog als een huis. Hoewel de film bol staat van de special effects, bewijst Oz juist ook dat effecten in wezen niet belangrijk zijn. Als de hoofdpersonen de gele weg bewandelen is overduidelijk te zien waar de weg ophoudt en het bordkartonnen kasteel, dat tegen de wand van de studio is geplaatst, begint. The Wizard of Oz heeft wat veel huidige films ontbeert: een fantasievol verhaal, met een verpakte boodschap die kinderen misschien niet bewust opnemen, maar waar toch veel van te leren valt. Als Dorothy weer thuis is, en ze in haar familieleden de kleurrijke figuren herkent waarmee ze in het land van Oz de spannendste avonturen meemaakte, beleeft The Wizard of Oz haar eigenlijke climax: het meisje beseft opeens dat als geluk niet thuis te vinden valt, het nergens ter wereld gevonden kan worden. 'There's no place like home!' schreeuwt een huilende Dorothy. En op het moment dat de muziek nog eenmaal aanzwelt, en het onvermijdelijke 'The End' in beeld komt, pinkt het publiek een traantje weg. Dat deed het publiek 62 jaar geleden en dat zal het publiek hopelijk over honderd jaar nog doen. Want The Wizard of Oz is voeding voor de fantasie. Iets wat we vandaag de dag meer kunnen gebruiken dan ooit.

PLANEET CINEMA

Planeet Cinema is een online filmmagazine. We bekijken films zonder grenzen: oud of nieuw, populair of obscuur.

We geven graag nieuw schrijftalent de kans om online te publiceren.

Planeet Cinema beschikt over een uitgebreid archief van meer dan 6.000 artikelen sinds 1993.

 

HOME
RECENSIES
ACHTERGRONDEN
FESTIVALS
KLASSIEKERS

Twitter Facebook

 

THEMA

THEMA - UIT DE KUNST
Vrouw in een mannenwereld


Met de hulp van een historica draaide de Franse regisseur Bruno Nuytten in 1988 een biopic over een van Frankrijks meest bekende vrouwelijke kunstenaars uit de negentiende eeuw. De gelijknamige film vertelt haar tragische levensverhaal begeleid door de dramatische muziek voor hoofdzakelijk strijkers van componist Gabriel Yared.

>>>

THEMA - UIT DE KUNST
De beeldhouwer die niet wou schilderen


Quizvraagje voor bij de barbecue: wat hebben Mozes, Johannes de Doper, Marcus Antonius, Henry VIII, Michelangelo en God de Vader zelve gemeenschappelijk? Antwoord: ze werden allemaal op film vereeuwigd door Charlton Heston.

>>>

THEMA - UIT DE KUNST
Het spanningsveld van de kunstenaar


Een kunstschilder die in de tweede helft van de negentiende eeuw in het zog van het impressionisme op de kunstscène verschijnt, is Auguste Renoir. Deze Fransman die ongeveer 6000 schilderijen maakte, is echter niet de enige kunstenaar die Gilles Bourdos met de film Renoir in de verf zet.

>>>

THEMA - UIT DE KUNST
Genialiteit ondergedompeld in miserie


Quoth the raven: ‘nevermore’. Edgar Allan Poe schreef de beroemde dichtregel in 1845, en sindsdien heeft zijn raaf de populaire cultuur niet meer verlaten. Als zelfs The Simpsons je gedicht opnemen in hun Treehouse of Horrorreeks, weet je dat je het als dichter gemaakt hebt.

>>>

THEMA - UIT DE KUNST
Pop-art tot de tiende macht


Thierry Guetta is een Fransman die in Los Angeles een tweedehands kledingzaak heeft. Via via ontmoet hij een street art-kunstenaar en hij – notoir allesfilmer – springt bij en filmt alles. Meer street art-kunstenaars laten zich filmen. Een idee voor een documentaire is geboren. Maar er is iets loos. Guetta zal niet rusten voor hij alle kunstenaars heeft gefilmd. Hij ontmoet er veel. Maar er ontbreekt er een: Banksy, die intussen wereldberoemd is geworden met zijn ironische street art.

>>>

THEMA - UIT DE KUNST
Wie is er bang van Alfred Hitchcock?


In 2012, meer dan 30 jaar na zijn dood, verschenen er plots twee films over het leven van Alfred Hitchcock. Het mag een wonder zijn dat het zolang geduurd heeft. Hitchcock was een mysterieus man en een gedroomd object voor een biopic.

>>>

UIT HET ARCHIEF

Benelux Film Distribution
16 BLOCKS
De oude man en New York
>>>