Meteen naar de tekst springen
Foto: Warner Bros

INDEX >> KLASSIEKERS >> THE EXORCIST

THE EXORCIST
Spinning around

 

Hans Dewijngaert | 02/10/2000


Share/Bookmark

Ze moesten de kots van de vloer vegen, de zaaluitbaters in die zomer van 1973, toen The Exorcist in de Amerikaanse zalen debuteerde. Zoiets walgelijks en angstaanjagends had het publiek nog nooit gezien. Vorige week ging de duivelse film van William Friedkin in Amerika in re-release, elf minuten langer, trouwer aan het boek van William Peter Blatty, en een stapje dichter bij God. Ook bij Movie mag Linda Blair nog eens erwtensoep spuwen. Hoewel hij niet eens voorkomt in de AFI-lijst van honderd beste films is The Exorcist onze klassieker van de maand.

Angst samengebald in enkele seconden film: iedereen heeft zijn favoriete scène die voor kippenvel zorgt. De laatste beelden van The Blair Witch Project, het moment waarop Haley Joel Osment in The Sixth Sense 'I see dead people' fluistert, het ruisende televisiescherm uit Poltergeist, de haai uit Jaws: ze vertegenwoordigen alles waar we schrik voor hebben, peilen naar onze oerinstincten en laten het nachtlampje voor één keer aan. Wat de meest angstaanjagende scène uit pakweg honderd jaar filmgeschiedenis is, valt nooit bij eenparigheid van stemmen te achterhalen. Maar het moment waarop actrice Linda Blair, bezeten door de Duivel, boven haar bed zweeft, komt aardig in de buurt voor een podiumplaats. Sommige bioscoopbezoekers werd het in 1973 teveel. Tijdens het kijken naar de film vielen ze flauw of renden ze, overmand door paniek, de zaal uit. Anderen deelden in de misère van Linda Blair en vomeerden de nek van hun voorbuur vol.

Dat zijn in elk geval de verhalen die je her en der over de release van The Exorcist leest. Wellicht onderhevig aan wat mythevorming, maar toch. Begin jaren zeventig waren ze in Amerika wat horror betreft niet zo veel gewoon. Angst was iets onwezenlijks dat kwam uit Transylvanië of Egypte. Horror, dat waren creeps als Dracula, Frankenstein of The Mummy. Maar de idee dat slechte dingen ook gewone mensen kon overkomen, was nieuw. In de voetsporen van Alfred Hitchcocks Psycho (1960) en Roman Polanski's Rosemary's Baby (1968) drong het besef langzaam door dat de echte angst vermomd ging in het alledaagse. Iets wat de beroemde horrorfilms uit de jaren zeventig en tachtig (van pakweg Halloween en Poltergeist tot A Nightmare on Elm Street) zouden bevestigen. De naïeve Amerikaanse droom was toen voorgoed doorprikt.

The Exorcist werd geschreven door William Peter Blatty, geboren in de winter van 1928 op 165th Street, New York, en tegenwoordig naast schrijver, regisseur en producer ook huisman en vader van zeven kinderen. Toen hij twintig was, studeerde hij Engelse literatuur aan de Georgetown University in Washington. Hij las er in de lokale Evening Star van 19 augustus 1949 het vreemde verhaal van een 14-jarige jongen uit Mount Rainier, Maryland, die bezeten zou zijn door de Duivel. Blatty, die zelf ooit had overwogen priester te worden, vergat het verhaal nooit en gebruikte het in 1970 als basis voor zijn boek The Exorcist. Toen Harper and Row dat in 1971 publiceerde, stond de literaire wereld op z'n kop. Het boek werd zo populair dat het 55 opeenvolgende weken genoteerd stond in de top-10. Er werden dertien miljoen exemplaren van verkocht in eerste druk.

Het toen machtige Warner Bros. zag de dollartekens voor de ogen dansen en had 641.000 dollar veil voor de rechten, slechts iets minder dan het gehele budget dat Alfred Hitchcock tien jaar eerder van Paramount had gekregen voor Psycho. De opnames (met een budget van 12 miljoen dollar) begonnen in de zomer van 1972. Zestien maanden later opende de prent, op Boxing Day 1973, in twintig Amerikaanse steden. Meer nog dan bij de publicatie van het boek stond Amerika tijdens die anders zo vredige kerstdagen op stelten. Iedereen moest plots zijn zegje doen over die duivelse film, tot de Paus toe. De impact was enorm, ook op het publiek. Horrorauteur Stephen King schrijft daarover in Danse Macabre: 'In iedere grote stad waar die film werd gedraaid, stonden lange rijen voor de kassa en zelfs in steden waar normaal geen avondvoorstellingen werden gegeven, werden die toen wel ingevoerd. Kerkgenootschappen gingen posten; sociologen met pijpen in hun mond gingen voor priester spelen. Twee maanden lang had iedereen het over The Exorcist.' De prent bracht 165 miljoen dollar op, een voor toen fenomenaal bedrag, en werd zodoende één van de eerste blockbusters uit de filmgeschiedenis (Jaws, de eerste échte melkkoe, kwam pas twee jaar later uit).

Niet moeilijk: mensen stonden dan ook soms vier uur in de rij om de film te kunnen zien. In Washington DC werd de rating opgetrokken naar 17 jaar, terwijl Boston zo gechoqueerd was dat het de film de kiss of death gaf, de gevreesde X-rating. De Britse censor zette het mes in de scène waarin Regan met een bloederig crucifix masturbeert (een scène die nochtans niet de jonge Linda Blair, maar wel double Eileen Dietz had gespeeld). Naast het flauwvallen en het overgeven, werden volgens sommige bronnen enkele hartaanvallen en minstens één miskraam in de bioscoopzaal genoteerd. In Berkeley, Californië, zou een man het witte doek hebben besprongen om de demon aan te vallen. Maar de film had ook een positieve bijwerking: het kerkbezoek schoot, kort na de release van de film, pijlsnel omhoog. De Paus zelf hield een toespraak waarin hij het kerkelijke standpunt over het bestaan van de Duivel herpositioneerde.

De film zelf opent met een sfeervolle proloog in Irak, waar we kennis maken met Father Merrin en zijn interesse in demonen en duivels. Daarna belanden we in Georgetown, Washington. Chris MacNeil (Ellen Burstyn) is een actrice, die net haar nieuwste film aan het opnemen is met vriend en regisseur Burke Dennings (Jack MacGowran). Ze leeft (gescheiden van haar man) samen met haar snoezig 12-jarig dochtertje Regan (Linda Blair). Ook Father Damien Karras (Jason Miller) draalt door Georgetown, maar hij is minder gelukkig. Hij werkt als psychiater voor de Katholieke Kerk, maar twijfelt de laatste tijd aan zijn geloof. Bovendien maakt hij zich zorgen over zijn zieke moeder, die in New York aan het verkommeren is (en later sterft). Na de dood van regisseur Burke, gebeuren er ook vreemde dingen in het huis van de MacNeils. Dochtertje Regan lijkt, zowel fysisch als psychisch, zichzelf niet meer. Als de dokters geen raad meer weten, wordt Father Karras gecontacteerd. Sommigen denken dat Regan immers door de Duivel bezeten is. Omdat Father Karras nog steeds aan zijn geloof twijfelt en gebukt gaat onder zware schuldgevoelens over zijn dode moeder, roept hij de hulp in van de ouwe en zieke 70-jarige Father Merrin (Max von Sydow). Terwijl politieman Kinderman (Lee J. Cobb) de dood van Burke onderzoekt, gaan de twee priesters de ultieme confrontatie met de Duivel aan.

The Exorcist was in 1973 niet alleen een commercieel, maar ook een artistiek succes. De film verzamelde maar liefst tien oscarnominaties, onder meer voor actrices Ellen Burstyn (die de rol speelde nadat Jane Fonda en Shirley MacLaine hem hadden geweigerd) en Linda Blair (eigenlijk pas tweede keus na Dana Plato). De actrices grepen naast een oscar, net als regisseur William Friedkin, die de hoogste eer dat jaar aan The Sting moest laten. Een enorme ontgoocheling, hoewel hij twee jaar eerder al een oscar had gewonnen met z'n sterke politiefilm The French Connection. Hoewel nog steeds actief, zou Friedkin daarna nooit echt meer succes hebben. De grote winnaar, toen in 1973, was eigenlijk schrijver Peter William Blatty. Hij kreeg een bronzen beeldje voor het beste aangepaste scenario. Samen met de film werd overigens ook de muziek van de film legendarisch: Bernard Hermann (Citizen Kane) weigerde om de soundtrack te schrijven. Het was Mike Oldfield, toen met zijn negentien jaar nog nat achter de oren, die het obsederende thema Tubular Bells uit zijn stokje toverde. Dick Smith van zijn kant stond in voor wat magistraal make-up werk, dat Linda Blair niet gauw vergat: ze bracht elke dag uren voor de spiegel door. Een wonder dat het brave kind er geen trauma aan overhield.

Ging de release van The Exorcist met veel tumult gepaard, ook de productie zelf was niet vlekkeloos verlopen. Zo liep actrice Ellen Burstyn een permanent rugletsel op, volgens geruchten omdat William Friedkin haar tot het uiterste gedreven had. De regisseur zou naast het slaan van enkele van zijn acteurs en het afvuren van een geweer in de lucht, vooral Burstyn en Blair niet ontzien hebben in zijn pogingen om alle waanzin zo realistisch mogelijk in beeld te brengen. Zo werd ook de slaapkamer van Regan volledig onderkoeld (tot veertig graden onder nul) om de adem van de acteurs ook echt te kunnen zien. Regan kan, zo zegt ze zelf, vandaag de dag nog steeds geen koude verdragen. Veel erger was natuurlijk de dood van acteur Jack MacGrowan tijdens de opnames. Volgens bepaalde bronnen zouden nog negen andere mensen tijdens de productie gestorven zijn. Een mysterieuze brand vernielde een volledige set. En Mercedes McCambridge (die de Duivelse stem van Regan insprak) daagde Warner Bros. voor de rechter omdat haar naam niet op de aftiteling voorkwam, ondanks het feit dat ze voor de film aan de lopende band rauwe eieren had gegeten en verslaafd was geraakt aan alcohol en sigaretten. Haar lijnen (zoals 'Your mother sucks cocks in hell, Karras' en 'Let Jesus fuck you') werden wereldberoemd.

Wereldberoemd werden ook enkele scènes uit de film. Die waar actrice Linda Blair boven haar bed zweeft is intussen een echte klassieker, net als de scène waarin Blairs hoofd 360 graden ronddraait, de groene brij die Blair overgeeft (in werkelijkheid erwtensoep), of de beruchte scènes op de 75 treden tellende trap in Georgetown. Maar met het meeste geheimzinnigheid omhuld, zijn nog altijd drie scènes die elk nog geen halve seconde duren. Het eerste zogenaamde subliminale (of onderbewuste) shot krijgen we te zien tijdens een droom van Father Karras. Hij ziet zijn moeder huilen in een metrostation, rent naar haar en ziet dan snelle shots van zijn moeder in een donkere kamer, een antieke klok (komt als metafoor terug in The Exorcist III) en een vallend kruis. Tussen deze scènes zien we een shot, bestaande uit slechts één frame van een witte demon met rode ogen. Dat shot komt nog twee keer terug tijdens de uitdrijvingsscènes. Naar verluidt zitten er nog meer subliminale shots in de nieuwe versie die momenteel in de Amerikaanse zalen loopt.

The Exorcist is in de loop der jaren natuurlijk onderwerp geweest van vele verschillende interpretaties. Voor Stephen King gaat de film over de generatiekloof die ontstaan was door de Vietnam-oorlog. 'The Exorcist gaat in feite over een explosieve maatschappelijke verandering, een prima punt om op te focussen naar aanleiding van de explosie die de jeugd in het einde van de jaren zestig en in het begin van de jaren zeventig te zien gaf. Het was een film voor al die ouders die het angstaanjagende gevoel hadden dat ze hun kinderen kwijtraakten en niet begrepen waarom en hoe dat kwam. Afgezien van de religieuze implicaties was het iedere Amerikaanse volwassene duidelijk wat de subtekst wilde zeggen: ze begrepen dat de duivel in Regan MacNeil enthousiast zou hebben gereageerd op de Fish Cheer in Woodstock.' Het onbegrepen kind dus, slachtoffer van de verloedering die de Amerikaanse jeugd te beurt viel. Tsja, Megans ma wás nu eenmaal actrice, en bovendien gescheiden. Een makkelijke prooi.

The Exorcist kraakte de kassa's en dus bleek een sequel onafwendbaar. Die werd in 1977 geregisseerd door John Boorman, die de regie voor de eerste film geweigerd had omdat hij het scenario te gewelddadig vond voor kinderen. De film werd erg matig onthaald door pers en publiek. In 1990 regisseerde William Blatty zelf het derde deel. De film concentreerde zich vooral op een seriemoordenaar die de straten van Georgetown onveilig maakt en de vraag of dat alles iets te maken heeft met de vreemde gebeurtenissen van vijftien jaar eerder. Blatty en regisseur Tom McLoughlin werken momenteel aan de prequel Exorcist: Dominion, dat inzoomt op de jonge Merrin en zijn missiewerk in Afrika. Maar geen van die films kon of kan tippen aan de authenticiteit, de sfeer en de ultieme doodsangst die het origineel uitstraalt.

Op 22 september ging in Amerika een nieuwe (elf minuten langer durende) versie van The Exorcist in beperkte release, 'the version you've never seen,' volgens de reclame. Enkele scènes waren eerder wél al te zien op de DVD-versie naar aanleiding van de 25e verjaardag van de film, maar komen nu dus voor het eerst op groot scherm. Naast de Spider-Walk (waarin Megan ondersteboven op handen en voeten de trap afdaalt) en enkele nieuwe subliminale scènes, deed vooral het nieuwe einde heel wat stof opwaaien. Volgens Blatty (die het slot 26 jaar geleden ook al had gewild) en Friedkin wordt nu voor eens en voor altijd aangetoond dat de film wel degelijk een happy ending kent. Na de tragische dood van Merrin offert ook Karras zichzelf op door de Duivel in hem te laten toetreden (en zo Megan te redden) en zich dan uit het raam te gooien. In het nieuwe einde krijgen we na die scène nog een gesprek te zien tussen politieman Kinderman en de jonge priester Dyer, die het erover hebben dat de geest van Karras verder leeft en niet die van de Duivel. Maar dat is, uiteindelijk, slechts gedeeltelijk waar: de tierende en scheldende demon leeft voor altijd verder in het collectief geheugen van de filmfans die nooit meer dat ene beeld vergeten: dat kleine meisje, zwevend boven haar bed. Bezeten.

PLANEET CINEMA

Planeet Cinema is een online filmmagazine. We bekijken films zonder grenzen: oud of nieuw, populair of obscuur.

We geven graag nieuw schrijftalent de kans om online te publiceren.

Planeet Cinema beschikt over een uitgebreid archief van meer dan 6.000 artikelen sinds 1993.

 

HOME
RECENSIES
ACHTERGRONDEN
FESTIVALS
KLASSIEKERS

Twitter Facebook

 

THEMA

THEMA - UIT DE KUNST
Vrouw in een mannenwereld


Met de hulp van een historica draaide de Franse regisseur Bruno Nuytten in 1988 een biopic over een van Frankrijks meest bekende vrouwelijke kunstenaars uit de negentiende eeuw. De gelijknamige film vertelt haar tragische levensverhaal begeleid door de dramatische muziek voor hoofdzakelijk strijkers van componist Gabriel Yared.

>>>

THEMA - UIT DE KUNST
De beeldhouwer die niet wou schilderen


Quizvraagje voor bij de barbecue: wat hebben Mozes, Johannes de Doper, Marcus Antonius, Henry VIII, Michelangelo en God de Vader zelve gemeenschappelijk? Antwoord: ze werden allemaal op film vereeuwigd door Charlton Heston.

>>>

THEMA - UIT DE KUNST
Het spanningsveld van de kunstenaar


Een kunstschilder die in de tweede helft van de negentiende eeuw in het zog van het impressionisme op de kunstscène verschijnt, is Auguste Renoir. Deze Fransman die ongeveer 6000 schilderijen maakte, is echter niet de enige kunstenaar die Gilles Bourdos met de film Renoir in de verf zet.

>>>

THEMA - UIT DE KUNST
Genialiteit ondergedompeld in miserie


Quoth the raven: ‘nevermore’. Edgar Allan Poe schreef de beroemde dichtregel in 1845, en sindsdien heeft zijn raaf de populaire cultuur niet meer verlaten. Als zelfs The Simpsons je gedicht opnemen in hun Treehouse of Horrorreeks, weet je dat je het als dichter gemaakt hebt.

>>>

THEMA - UIT DE KUNST
Pop-art tot de tiende macht


Thierry Guetta is een Fransman die in Los Angeles een tweedehands kledingzaak heeft. Via via ontmoet hij een street art-kunstenaar en hij – notoir allesfilmer – springt bij en filmt alles. Meer street art-kunstenaars laten zich filmen. Een idee voor een documentaire is geboren. Maar er is iets loos. Guetta zal niet rusten voor hij alle kunstenaars heeft gefilmd. Hij ontmoet er veel. Maar er ontbreekt er een: Banksy, die intussen wereldberoemd is geworden met zijn ironische street art.

>>>

THEMA - UIT DE KUNST
Wie is er bang van Alfred Hitchcock?


In 2012, meer dan 30 jaar na zijn dood, verschenen er plots twee films over het leven van Alfred Hitchcock. Het mag een wonder zijn dat het zolang geduurd heeft. Hitchcock was een mysterieus man en een gedroomd object voor een biopic.

>>>

UIT HET ARCHIEF

Magnolia Pictures
THE WORLD’S FASTEST INDIAN
Run Burt, Run!
>>>