Meteen naar de tekst springen
Foto: Universal

INDEX >> KLASSIEKERS >> JAWS

JAWS
Haar op zijn tanden

 

Erwin Taets | 11/09/2000


Share/Bookmark

Vanaf nu halen we bij Movie elke maand een filmklassieker vanonder het stof. In september mag Jaws, ter gelegenheid van zijn vijfentwintigste verjaardag, de spits afbijten.

Doodsangst. Het is de angst die een gazelle op de vlucht doet slaan, achternagezeten door een luipaard in de savanne. Het is de angst van een kind dat in het donker ineens wordt vastgegrepen, en schreeuwt voor zijn leven. Naarmate we ouder worden, leren we met doodsangst omgaan en fragmenteren we die in talloze andere angsten: de angst om te falen, de angst om alleen te zijn, de angst om aan het eind van de maand de huur niet te kunnen betalen... Echte doodsangst lijkt, in onze complexe, bijna geheel van natuur ontdane wereld, uit ons bestaan te zijn gewist en vervangen door pragmatische angsten, angsten die een ondersteunende functie hebben in het structureren van ons leven.

In Steven Spielbergs Jaws uit 1975 worden pragmatische angsten overstemd door de oerschreeuw van de doodsangst. Jaws was de allereerste summer blockbuster, het was de eerste film die, in zijn initiële release, meer dan honderd miljoen dollar wist binnen te rijven. Het was de eerste film die mensen urenlang aan de cinema's deed wachten en het was de film die de naam 'Spielberg' gemeengoed maakte voor honderden miljoenen filmliefhebbers over de hele wereld. In de zomer van 1973 hadden producenten Richard Zanuck en David Brown, die toen net een monstersucces hadden gescoord met The Sting, de rechten verkregen op het boek Jaws van Peter Benchley. Onder de indruk van Spielbergs eerste langspeelfilm Duel, die in 1973 in première ging op tv en later een bescheiden bioscoopcarrière kende, benaderden Zanuck en Brown de toen 26-jarige regisseur uit Ohio met het script van The Sugarland Express, een nogal naïeve road movie. Nog tijdens het draaien van The Sugarland Express vertelden Zanuck en Brown Spielberg over het boek waar zij de rechten op hadden gekocht, en vroegen hem of hij ook die film wou regisseren. Spielberg hapte toe, zich niet realiserend dat deze film niet alleen zijn leven maar ook de hele filmgeschiedenis zou veranderen.

Scenarioschrijver William Goldman en Spielberg behielden de oorspronkelijke intentie van het boek, maar brachten heel wat veranderingen aan in het verhaal. Zo brachten ze er een klassieke, drieledige structuur in aan, waarbij in het eerste deel de personages, de locatie en de plot worden geïntroduceerd, in het tweede deel een aantal subplots worden afgewerkt (de relatieproblemen tussen Brody en zijn vrouw, de corruptie van de burgemeester) en het derde deel geheel in het teken staat van de confrontatie mens versus haai. Een witte haai maakt de kusten van het toeristische badplaatsje Amity onveilig en maakt diverse slachtoffers; sheriff Brody (Roy Scheider) wil de kust afsluiten maar de burgemeester, die de woede van de plaatselijke horeca niet op zijn hals wil halen, weigert dit. Het eerste deel eindigt met een parodie op het sprookje van de rattenvanger van Hamelen, waarbij de excentrieke haaienvanger Quint (Robert Shaw) zich aanmeldt en aanbiedt de haai te vangen en te doden voor tienduizend dollar. In de tweede act arriveert Hooper (Richard Dreyfuss), een expert op het gebied van haaien; op de eerste dag van het zomerseizoen wordt wat Brody vreest bewaarheid: de haai keert terug en bijna wordt zijn eigen zoon het slachtoffer. Hij sluit de stranden af en de burgemeester huurt Quint om de haai te doden. In de laatste act bundelen Brody, Hooper en Quint de krachten om de haai te vangen, waarbij Quint om het leven komt.

Tijdens de preproductie werd heel veel tijd gestopt in het vinden van manieren om de haai zo realistisch mogelijk in beeld te brengen. Een verhaal dat angst bij de kijker moet teweegbrengen moet zo realistisch mogelijk zijn; een plastic haai die er allesbehalve echt uit zag, zou de geloofwaardigheid van de film in gevaar brengen. Getrainde haaien bleken er in Hollywood echter niet te vinden, en acteurs waren niet happig om met ongetrainde haaien een bad te delen. Acteur Carl Rizzo werd ingehuurd voor enkele onderwaterclose-ups; omdat Rizzo een kleine gestalte had, zou de haai er des te groter uitzien. Toen puntje bij paaltje kwam, weigerde Rizzo echter een voet in het water te zetten. Algauw werd duidelijk dat met een nephaai gewerkt zou moeten worden. Die werd ontworpen door Bob Mattey. Hij maakte drie haaien uit polyuretheen, van vier meter lang en anderhalve ton zwaar, die de bijnaam 'Bruce' meekregen. De eerste haai kon van links naar rechts bewegen aan het wateroppervlak en de tweede haai van rechts naar links; de derde haai kon gebruikt worden voor onderwaterbeelden. Echter, de eerste keer dat Bruce te water werd geladen, zonk de haai als een baksteen. Uiteindelijk werd er voor gekozen om de nephaaien bijna niet te gebruiken; in de film zelf zijn ze maar enkele seconden te zien. Spielberg koos ervoor om de aanwezigheid van de haai dan maar te suggereren door het gebruik van een heen-en-weer-bewegende camera en een tweenotig motief dat componist John Williams componeerde, een keuze die filmgeschiedenis zou schrijven.

In de magistrale openingsscène wordt dit geïllustreerd; nergens krijgen we ook maar een haai te zien, maar Spielberg speelt zo geniaal om met suggestie dat kijkers die de scène navertellen steevast gaan beweren dat ze gezien hebben hoe een haai een meisje aan stukken rijt. Tijdens de scène wordt bijna niet gesproken; voor de aanval van de haai werd stuntvrouw Susan Backlinie in een soort harnas gestopt en door duikers aan kabels naar omlaag getrokken. Spielberg koos ervoor om de onderwaterbeelden overdag te filmen, omdat hij Backlinie op geen enkele manier onderwater kon verlichten op een manier die niet onrealistisch overkwam; zonder licht was alles gewoon pikdonker.

Het tempo dat Spielberg na deze - vrij lange - scène aanhoudt voor de rest van act één en act twee ligt vrij hoog, en hij weet heel minutieus dit tempo continu te behouden en het zelfs regelmatig op te drijven. Om het publiek af en toe de nodige ademruimte te geven, last Spielberg humoristische scènes in als het gekkebekkenspel tussen Brody en zijn zoontje Michael. Door dit hoge tempo, verliest Spielberg echter de vrouw van Brody uit het oog; waar ze in het boek een belangrijk personage met een eigen persoonlijkheid en een eigen achtergrond is die relevant is voor het verhaal, is ze hier een vrij eendimensionaal personage dat er hoofdzakelijk voor spek en bonen bijloopt. Het is een kritiek die Spielberg al zijn hele carrière achtervolgt: dat hij niet in staat zou zijn om sterke, goed uitgewerkte vrouwelijke personages neer te zetten. Spielberg filmt vanuit zijn eigen perspectief, dat hij zelf altijd als 'jongensachtig' heeft bestempeld. Vandaar ook dat zelfs in zijn meest serieuze films, zoals Schindler's List, de camera steeds een lager standpunt inneemt dan je bij zo'n film zou verwachten. Spielberg registreert de wereld vanuit het perspectief van een jongen, die gefascineerd opkijkt naar een wereld die hij vaak niet begrijpt. Dat geldt voor E.T. en Close En counters of the Third Kind, maar dat geldt evenzeer voor Amistad en Saving Private Ryan.

Alle dialogen van de film zijn al improviserend ontstaan; Spielberg vond de dialogen van het scenario dat hij met Goldman had ontwikkeld 'geforceerd', alhoewel hij gelukkig was met de manier waarop de plot ontrafeld werd en het scenario was gestructureerd. Dus ging hij met de drie hoofdacteurs elke dag aan tafel zitten en improviseerden ze elke scène tot die op een geloofwaardige manier in mekaar stak. Voor de cinematografie van Jaws inspireerde Bill Butler zich op de schilderijen van Andrew Wyeth, die een hele reeks portretten schilderde van het Amerikaanse kustleven, van zonovergoten stranden badend in de zon en in de zorgeloze onschuld van spelende kinderen en blije zonnekloppers. De strandscènes werden opgenomen tussen 11.30 en 14.00 uur, toen de zon het hoogst stond en de schaduwen het kleinst waren; het felle zonlicht werd aangevuld door een hele reeks reflectoren en booglampen. Hierdoor zijn de scènes die zich op het strand afspelen heel erg helder en licht, op een bijna surrealistische manier. Spielberg wilde dit, omdat het contrast met de donkere nachtelijke scènes en de onderwaterscènes op die manier des te groter zou zijn. Eén van de meest indrukwekkende visuele effecten is Spielbergs geliefde dolly-zoomeffect dat tijdens de strandscène wordt gebruikt. Bij het dolly-zoom-effect wordt ingezoomd terwijl de camera zich heel snel naar achteren beweegt; op die manier wordt het effect gecreëerd dat de achtergrond als het ware explodeert. Dit effect komt in bijna elke Spielbergfilm voor (de bekendste toepassing ervan is wellicht de scène waarin Elliot E.T. ontdekt in het maïsveld). In de strandscène wordt dit effect gebruikt om Brody's reactie te filmen wanneer hij een nieuwe aanval van de haai waarneemt. Het is een hallucinant moment, dat in twee seconden voorbij is maar een bijzonder schokkend effect nalaat.

De laatste act speelt zich integraal af op zee. Het eerste deel van deze act is vrij langzaam, wanneer de drie personages op de Orca uitleggen waarom ze de haai willen vangen. Door Quint te schetsen als een soort van moderne Captain Ahab (de kapitein uit Herman Melvilles Moby Dick, wiens fanatieke jacht op de witte walvis hij met de dood moet bekopen) wordt de afloop van het verhaal van dit personage al gesuggereerd. Door problemen met de mechanische haai moest Spielberg voor diverse scènes in de derde act afwijken van het oorspronkelijke scenario; omdat de weersomstandigheden tijdens de opnames van de scènes op het water bovendien heel wisselvallig waren, waren er nogal wat continuïteitsproblemen; om dit op te lossen koos Verna Fields, die de montage deed, ervoor om zoveel mogelijk gebruik te maken van opnames die met een hoge camerahoek waren gemaakt, waarop niet al te veel lucht te zien was. Het effect van deze keuze was verbluffend: niet alleen maakt het de scènes nog claustrofobischer, de nadruk kwam op die manier nog veel meer op de actie te liggen in plaats van op de omgeving.

Jaws is een meesterwerk, dat vijfentwintig jaar na datum nog steeds even fris oogt als een kwarteeuw geleden en waarvan diverse schrikmomenten nog steeds even schrikaanjagend overeind blijven als toen. Jaws werd genomineerd met vier oscarnominaties, waaronder beste film, maar Spielberg zelf kreeg geen nominatie voor de regie. Toch is het juist de hand van Spielberg die van het vrij generische verhaal dat in Benchleys oorspronkelijke boek te lezen valt een boeiende, meeslepende en fascinerende film heeft gemaakt. Jaws werd Spielbergs visitekaartje, en voor de man die later zijn naam zou verbinden aan films als E.T., Close Encounters of the Third Kind, drie Indiana Jones-films, Hook, de Jurassic Park-films, Schindler's List en Saving Private Ryan, werd Jaws de eerste blockbuster in een rij die eindeloos lijkt.

PLANEET CINEMA

Planeet Cinema is een online filmmagazine. We bekijken films zonder grenzen: oud of nieuw, populair of obscuur.

We geven graag nieuw schrijftalent de kans om online te publiceren.

Planeet Cinema beschikt over een uitgebreid archief van meer dan 6.000 artikelen sinds 1993.

 

HOME
RECENSIES
ACHTERGRONDEN
FESTIVALS
KLASSIEKERS

Twitter Facebook

 

THEMA

THEMA - UIT DE KUNST
Vrouw in een mannenwereld


Met de hulp van een historica draaide de Franse regisseur Bruno Nuytten in 1988 een biopic over een van Frankrijks meest bekende vrouwelijke kunstenaars uit de negentiende eeuw. De gelijknamige film vertelt haar tragische levensverhaal begeleid door de dramatische muziek voor hoofdzakelijk strijkers van componist Gabriel Yared.

>>>

THEMA - UIT DE KUNST
De beeldhouwer die niet wou schilderen


Quizvraagje voor bij de barbecue: wat hebben Mozes, Johannes de Doper, Marcus Antonius, Henry VIII, Michelangelo en God de Vader zelve gemeenschappelijk? Antwoord: ze werden allemaal op film vereeuwigd door Charlton Heston.

>>>

THEMA - UIT DE KUNST
Het spanningsveld van de kunstenaar


Een kunstschilder die in de tweede helft van de negentiende eeuw in het zog van het impressionisme op de kunstscène verschijnt, is Auguste Renoir. Deze Fransman die ongeveer 6000 schilderijen maakte, is echter niet de enige kunstenaar die Gilles Bourdos met de film Renoir in de verf zet.

>>>

THEMA - UIT DE KUNST
Genialiteit ondergedompeld in miserie


Quoth the raven: ‘nevermore’. Edgar Allan Poe schreef de beroemde dichtregel in 1845, en sindsdien heeft zijn raaf de populaire cultuur niet meer verlaten. Als zelfs The Simpsons je gedicht opnemen in hun Treehouse of Horrorreeks, weet je dat je het als dichter gemaakt hebt.

>>>

THEMA - UIT DE KUNST
Pop-art tot de tiende macht


Thierry Guetta is een Fransman die in Los Angeles een tweedehands kledingzaak heeft. Via via ontmoet hij een street art-kunstenaar en hij – notoir allesfilmer – springt bij en filmt alles. Meer street art-kunstenaars laten zich filmen. Een idee voor een documentaire is geboren. Maar er is iets loos. Guetta zal niet rusten voor hij alle kunstenaars heeft gefilmd. Hij ontmoet er veel. Maar er ontbreekt er een: Banksy, die intussen wereldberoemd is geworden met zijn ironische street art.

>>>

THEMA - UIT DE KUNST
Wie is er bang van Alfred Hitchcock?


In 2012, meer dan 30 jaar na zijn dood, verschenen er plots twee films over het leven van Alfred Hitchcock. Het mag een wonder zijn dat het zolang geduurd heeft. Hitchcock was een mysterieus man en een gedroomd object voor een biopic.

>>>

UIT HET ARCHIEF

Benelux Film Distribution
16 BLOCKS
De oude man en New York
>>>